نگاهی به "عصر طلایی برنز" در ایلام / دکتر حبیب الله محمودیان

"تمدن ایلام از مهم ترین تمدن های باستانی جهان است که پنجاه قرن پیش در حوزه ی خلیج فارس ایجاد شده است."
تمدن ایلام بر اساس یافته های باستان شناسی و اسناد و مدارک تاریخی، در محدوده ی جنوب غرب ایران و حاشیه ی خلیج فارس، بزرگ ترین تمدن باستانی است که در پنجاه قرن پیش تاسیس شده است. این تمدن بزرگ، تاریخ مدنیت ایران زمین در پنجاه قرن گذشته است. سرزمین ایلام تاریخی، حدود 2400 سال را به خود اختصاص می دهد (در حدود 660-3000 ق.م). ایلامیان، خود سرزمین شان را "هلتامتی" یا "هتامتی" (سرزمین مرتفع خدایان) می نامیدند. در محدوده ی تمدن ایلام باستان، منابع عمده ی اقتصادی وجود داشته، و مورد توجه ساکنان بین النهرین و دیگر همسایگان بوده است که به برخی از این منابع اشاره می شود:
1-چوب جنگل به دلیل وجود جنگل های انبوه بلوط از جمله مهمترین منابع مورد توجه ساکنان بین النهرین بود که از این منطقه به سرزمین آنها صادر می شد.
2-قیر طبیعی در منطقه ی غرب زاگرس وجود داشته که ساکنان بین النهرین برای اندود کشتی ها و پشت بام خانه ها از آن استفاده می کردند. در دامنه ی غار خفاش، واقع در شمال شرقی شهر دهلران و در نزدیکی منطقه ی باستانی موسیان، چشمه های قیر جاری است که در گذشته مورد استفاده بوده است.
3-مس و نقره ی فلات ایران از طریق ایلام به بین النهرین صادر شده است.
4-سنگ که در ساخت ابزار های سنگی، مهره ها و در مواردی در بنای ابنیه به کار می رفته است. 
در واقع تمدن ایلام از مهم ترین تمدن های باستانی جهان است که پنجاه قرن پیش در حوزه ی خلیج فارس ایجاد شده است.
پیشینه ی نظری در مورد عصر برنز
در طول چند دهه ی گذشته، کتاب ها، مقالات و گزارش های متعددی در زمینه ی عصر برنز، خصوصا برنز لرستان، انتشار یافته و تحلیل های مختلفی صورت پذیرفته است. از جهتی دیگر تحقیقات هیات های باستان شناسی که از روش های هدفمند و نظام مند استفاده نموده اند، موجب شده تا یافته های پژوهشی و نتایج ارائه شده ی گذشته، مورد بازنگری قرار گیرد.
کاسیان و هنر فلزکاری
مطالعات انجام شده روی آثار و اشیا و ابزار به دست آمده از حفاری های باستان شناسی در نقاط مختلف کشور، نشان می دهد، اقوام مختلفی در فلات مرکزی و نواحی کوهستانی البرز و زاگرس ساکن بوده اند و با تمدن های بین النهرین، قفقاز و مناطق هم جوار ارتباط داشته اند. برخی از این اقوام از سرزمین های شمالی فلات ایران به تدریج به نواحی جنوبی مهاجرت نموده و در مناطق آباد کوهستانی زاگرس و دره های مصفای آن سکنا گزیده و موقعیت مناسب تمدنی کسب نموده اند.
از این اقوام، می توان به قوم کاست (کاسی،کاشی،کاشو) اشاره نمود که در مقطعی از تاریخ هزاره ی اول و دوم قبل از میلاد، در حاشیه ی غربی کوهستان زاگرس و در همسایگی تمدن های بزرگ آن روزگار، یعنی ایلام و بین النهرین، سکونت اختیار کرده است. حضور این قوم تازه وارد به سرزمین ایلامیان، و ارتباط ان ها با ساکنان متمدن این منطقه، موجب شکوفایی فرهنگ آنان، و تبادل تمدنی شده است. آنان را کاسیت، کیسی، کوسیان و کاسیوس هم گفته اند. به دلیل سابقه ی طولانی استقرار در غرب زاگرس، از سرزمین اولیه ی آنان و این که آیا از سرزمین های دیگر به این منطقه مهاجرت نموده اند، اخبار دقیقی در دست نیست. در فرهنگ عمید امده است که: "قدمت آن ها از اقوام سومر و آکاد که از سه هزار سال ق.م در جنوب بین النهرین تشکیل حکومت داده اند، کمتر نبوده؛ در ساختن اشیای آهنی و مفرغی مهارت داشته اند" (عمید حسن، 1346:685). احتمالا کاسیان شاخه ای از اقوام آریایی بوده اند که همانند سایر اقوام آریایی به تدریج از مناطق سرد شمال و قفقاز، به سمت نواحی جنوب و غرب فلات ایران مهاجرت نموده اند. جورج کامرون می نویسد: " در سده ی بیست و چهار قبل از میلاد؛ یعنی، در روزگاری که بسیار بعید است که کاسی های واقعی در رسیده باشند، در شمال ایلام، سرزمینی به نام کاشن وجود داشت... شاید سرزمین یاد شده، شاهد ادغام و اختلاط عناصر گوناگون-هند و اروپایی یا قفقازی و دیگران بوده که از ترکیب آن ها کاسی های تاریخی پدید آمدند؛ شاید این ترکیب در سرزمین دیگر و دورتر انجام گرفته" (کامرون، جرج، 1374:71).
در منابع تاریخی اشاره شده که دودمان کاسی در سال 1749 ق.م توانسته اند، فرمان روایی بابل را به دست گیرند و کانداش، پادشاه این سرزمین شود (کامرون، 1374:72).
کاسی ها به احتمال زیاد، شاخه ای از اقوام آریایی بوده اند که در هزاره ی سوم ق.م از راه دره های قفقاز و حوزه ی غربی دریای خزر (کاسپین) وارد فلات ایران شده اند و به تدریج در نواحی شمال غرب ایران، حاشیه ی جنوبی دریای خزر و سپس در همدان و نواحی غرب زاگرس، استقرار یافته اند. به نظر می رسد آنان، نام خود را بر دریای مازندران (کاسپین) نهاده باشند. از جهتی دیگر، کاسیان پس از استقرار در ناحیه ی لرستان، سرزمین متصرفی خود را کاشن نامیدند. محمد سهرابی در کتاب خود به این موضوع اشاره می کند و می نویسد:"آشوریان در هزاره ی اول ق.م از ان به نام کار کاشی، یعنی کشور کاسیان، یاد کرده اند و احتمال می رود که نام شهر کنونی کاشان هم نام دولت و سرزمین کاشن گرفته شده باشند" (سهرابی، 1376:5). او هم چنین به نقل از پروفسور شاپور رواسانی (جامعه ی بزرگ شرق، 1370) در مورد مهاجرت قوم کاسی می نویسد :"کاسیان در خط سیر خود به سوی غرب، از گیلان عبور کرده و به طرف رودبار-زنجان-قزوین و آذربایجان رفته و سپس به کردستان و کرمانشاهان و سرانجام به لرستان رسیده اند." او می گوید: در یک جام مارلیک، دو کرکس در حال خوردن گوشت حیوانات دیگر بوده اند و همین تصویر در آثار مفرغ های لرستان مشاهده گردیده است. وی هم چنین در این مورد می گوید: انچاه در فوق آمد، این نظر را تایید می کند که هنر با هنر مارلیک پیوند داشته است. کاسی ها تا قرن 12 ق.م در ناحیه ی بین النهرین حکومت کرده اند (بهنام، 1352:شماره 127) و در دامنه ها و دشت های میان کوهی این رشته کوه عظیم سکنا گزیده اند. در سوار کاری و تربیت اسب مهارت داشته اند و به همین دلیل نژاد های اصیل اسب را به ایران اورده اند و در نتیجه محل زندگی ان ها محل تربیت اسب های سواری سپاهیان ایران شد؛ لذا تربیت اسب، نقش عمده ای در روند هنر کاسی ها در زمینه ی ابزار و ادوات و ملزومات مرتبط با اسب داشته است. بررسی ها و پژوهش های باستان شناسی، نشان می دهد، از این دوره آثار و شواهد فرهنگی زیادی از جمله اشیا و ابزار فلزی از گورستان های باستانی منطقه کشف و شناسایی شده است که بیشتر از نوع برنز یا مفرغ می باشند. تعدد و تنوع آثار برنزی مکشوفه از گورستان های گذشته، موجب شگفتی محققان و باستان شناسان گردیده است. یافته های حاصل از تلاش های علمی باستان شناسان، موجب کشف و شناسایی آثار زیادی از جنس مفرغ و یا عناصر ترکیبی دیگر گردیده که به دلیل گستردگی این نوع آثار در این دوره، به نام "عصر طلایی برنز" معروف شده است. این آثار، منحصر به لرستان نیست و در دیگر نواحی زاگرس، علی الخصوص در شمال خوزستان و نواحی کرمانشاه و کردستان و... نیز آثار زیادی منسوب به این عصر به دست آمده است.
محصولات مفرغی این زمان، حکایتگر علاقه ی این قوم به تربیت اسب و چابک سواری، لگام و حلقه های زین، تسمه ی رکاب و سایر ابزار های سوار کاری و هم چنین سلاح های دستی چون گرز و تبر و چماق و خنجر و شمشیر وبت های مختلف است. در این ابزار ها ترسیمی دقیق از سر اسب یا شیر دیده می شود (احسانی، 1368:26)
به اعتبار آثار به دست آمده در فاصله ی قرون 9تا7 ق.م بهترین نمونه ی مفرغ ها ساخته شده است. به دلیل اهمیت این آثار، بخش عمده ای از برسی ها و مطالعات باستان شناسان داخلی و خارجی به این مهم اختصاص یافته است.
نظرات ارسال نظر

ایلام امروز؛ آرشیو دیجیتال ایلامیان

عمر سایت: 14سال