یک‌شنبه 31 شهریور 1398

شهر تاریخی سیروان (شیروان)، قسمت دوم

قاسم جانی کارشناس بازاریابی و تبلیغات میراث فرهنگی

معماری و شهرسازی سیروان

بر اساس گزارش ها و آثار مکتوب از جغرافیای نویسان اسلامی و خاورشناسان،سیروان شهری مهم و معتبر بود و در عصر ساسانیان رونق بیشتری داشت  و موقعیت خود را تقریباً تا قرن چهارم هجری حفظ نموده.بعد از حکومت آل بویه به دلیل انتقال مراکز حومتی از غرب ایران((بغداد،تیسفون،همدان))به نواحی شرق ایران اطلاعاتی در مورد سیروان و دیگر نواحی حاشیه غربی زاگرس در آثار مورخان دیده نمی شود.شاید این انتقال پایتخت ها موجب شد تا اینکه حدود ۱۰۰۰ سال سکونت تاریخی در نواحی غرب ایران خصوصاًدر محدوده شهرهای باستانی سیروان  و سیمره داشته باشیم.
امروزه در سکونت ویرانه های این شهر می توان کیفیت شهر سازی و ذوق معماری عصر ساسانی را مشاهده کرد.هر چند این محوطه باستانی مورد بررسی علمی قرار نگرفته و کاوش های باستانشناسی در آنجا صورت نپذیرفته است.روستای فعلی سرابکلان بر روی بناهای متعدد و مختلف باقی مانده از این شهر تاریخی ساخته شده است که به بررسی مشخصات برخی از این بناها اشاره می شود.در وسط روستا مجموعه اطاق های به هم پیوسته ای به صورت یک تل بزرگ  دیده می شود که بر فراز آن پی اطاق های منظم مربع شکل طبقات بالایی ساختمان مشخص و معلوم است.اما طبقه یا طبقات پایین که به عنوان انبار و کاهدان مورد استفاده اهالی قرار می گرفت،هنوز سالم و پابرجا باقی مانده است.این مجموعه که حدود ۱۵*۱ متر آن به جا مانده به صورت تعدادی اطاق تو در تو با طاق های قوسی و نیز مصالح سنگ رودخانه ای و ملاط گچ در وسط این روستا خود نمایی می کند.
یکی از معمرین محل می گفت در سال ۱۳۱۰ بیشتر ساختمان های دو طبقه که دارای زیر زمینی بودند سالم بوده و با استفاده از حدود ۲۰ پله ارتباط با طبقات پایین و زیر زمین ها امکان پذیر بود ولی امروزه بر اثر فرسایش ۱۲ کف،فضای اطاق ها مملو از آوار بناهای تخریب شده و سنگ و کلوخ است .در این محوطه اطاق ها از چهار جهت دارای در خروجی است .
مقایسه معماری شیروان با بناهای ساسانی
سبک معماری بناهای سیروان با برخی آثار از جمله شهر باستانی سیمره(دره شهر)و قلعه های موجود در پشته های کبیر کوه از جمله قلعه شیخ مکان و بهرام چوبین و نیز پل چم آب برده و نزدیکی دره شهر قابل مقایسه است.وقتی ساختمانهای باقی مانده از سیمره را اب بناهای سیروان مقایسه کنیم می بییم  که سبک بنا،نوع طاق و نوع مصالح آنها تقریباً یکی است.تمامی بناهای دره شهر (سیمره باستان) از قلوه سنگ ساییده شده ساخته شده است .سیمره شهری با قصرها،کاروانسراها و خانه های مختلف است که خیلی از آنها هنوز بر پا هستند.اکثر کوچه های و خیابانهای ابن شهر باستانی منظم مساحی و طرح ریزی شده اند.دومورگان در مورد بناهای سیمره می نوسید:
((خانه ها معمولاً مرکب می شوند از یک طبقه هم سطح زمین،طاق دار که با گچ اندود شده اند....))
قلوه سنگ بکار رفته در بناهای سیمره از کناره های رود سیمره و قلوه سنگ هایی که در ساختمان شهر شیروان مورد استفاده قرار گرفته از کناره های رود شیروان آورده اند.
بیشتر گچ مورد استفاده در شهرهای شیروان و سیمره از کوه ها و تپه های اطراف که اکثراً سازنده های آنها گچی است آورده شده است.
سقف های بناهای هر دو شهر یاد شده از قلوه سنگ و ملاط گچ به صورت گنبدی در آمده و یا با طاق های هلالی ساخته شده.
سیف اله کامبخش فرد در مقاله خود تحت عنوان ((دره شهر)) در کتاب شهر های ایران می نویسد:در حال حاضر نشانه هایی از قوس ها و انحناهای  طاق در این ویرانه ها به چشم می خورد  و نیز سایه روشن هایی از عوارض خیابان بندی و کوچه ها و سیستم شبکه ارتباط شهری در این بافت مشهود است..... در خیلی موارد اطاق های جناغی حاکی از تغییراتی در شکل معماری از ساسانی به اسلامی است ولی این دگرگونی ها و سبک جدید در دره شهر عارضه ای است که دو مکتب راکه به دنبال هم استمرار می یابد در کنار هم با علت های تغییر نشان می دهد.این وضعیت و سبک در معماری شیروان نیز ملاحضه می شود.
بر سر راه شیروان به سمت غرب در محا گردنه مله گون که مشرف به شهر شیروان به سمت غرب در محل گردنه مله گون که مشرف به شهر شیروان است یک بنای سنگی دیده می شود،که احتمالاً به عنوان یک محل دیده بانی و حفاظتی را در ارتفاعات دامنه کبیر کوه در جنوب شهر دره شهر هم ملاحضه می کنیم که همان کاربرد حفاظتی و نگهبانی از شهر دره شهر را داشته است.
با توجه به موارد مطرح شده می توان نتیجه گرفت که :
۱-سیروان از جمله شهرهای باستانی است که هم عصر با شهر سیمره بوده و سبک معماری این دو شهر تقریباً یکی است و قابل مقایسه اند.
۲-برابر اظهار نظرجغرافی نویسان اسلامی،مورخان،سیاحان، و باستان شناسان شیروان در دوره ساسانی  قرون اولیه اسلامی شهری مهم و از جمله مراکز تمرکز جمعیت بوده است.
۳-به دلیل شرایط مساعد طبیعی و اقلیمی،منابع آب و زمین های حاصلخیز این شهر موقعیت مناسبی برای زندگی اجتماعی داشته و همین شرایط موجب شده تا در عصر ساسانی و قرون اولیه اسلامی تا قرن پنجم از مراکز تمدن محسوب شود.
معماری این شهر با شهر باستانی سیمره  از نظر سبک معماری ،طاق های هلالی ،نوع مصالح قابل مقایسه است.