یک‌شنبه 31 شهریور 1398

زمینه های توسعه استان ایلام

محمد ملکی، کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری

مقدمه :
اگر دولتهای مرکزی بخواهند در زمینه توسعه ( متعادل ) ناحیه ای و کاهش نابرابری های ناحیه ای گام بردارند ، سه سیاست عمده و اصلی پیش رو دارند
 ۱- سرمایه گذاری در بخش عمومی ، که معمولا هدف از آن اصلاح زیربنای اساس ناحیه است مانند توجه ویژه به زیرساختها ، سدسازی ، راهسازی ، توسعه شبکه ارتباطات و غیره
 ۲- تشویق بخش خصوصی به تجارت و سرمایه گذاری در یک ناحیه مانند اعطای اعتبارات و سرمایه و امتیازات مالیاتی به صنایعی که در نواحی نامساعد مشغول کارند
 ۳- تشویق افراد یا خانواده ها به سکونت در یک ناحیه یا ترک آن . انتخاب هر یک از ابزارهای یاد شده به طور کلی به در دسترس بودن منابع کشور و مهمتر از آن به نظام اجتماعی ، سیاسی و اقتصادی حاکم بستگی دارد . سخن آخر اینکه کاهش نابرابری ناحیه ای در سطح هر کشوری ، رابطه مستقیمی با عناصر ناحیه ای ، مانند جمعیت و روندهای آن ، دولت و سیلستهای آن و منابع طبطعی و نحوه پراکنش آنها دارد
(۱) حسین زاده دلیر ، کریم – برنامه ریزی ناحیه ای ، تهران ، سمت ، ۱۳۸۰

بررسی موقعیت وخصوصیات جغرافیایی و تقسیمات کشوری:
استان ایلام با ۲۰۱۵۰ کیلومتر مربع حدود ۲/۱ درصد مساحت کل کشور را تشکیل می دهد.این استان در غرب سلسله جبال زاگرس بین ۳۱ درجه و ۵۸ دقیقه تا ۳۴ درجه و ۱۵ دقیقه عرض شمالی از خط استوا و ۴۵ درجه و ۲۴ دقیقه تا ۴۸ درجه و ۱۰ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ در گوشه غربی کشور واقع شده است.این استان از جنوب با خوزستان ، از شرق با لرستان و از شمال با کرمانشاه همسایه بوده و از سمت غرب دارای ۴۲۵ کیلومتر مرز مشترک با کشور عراق می باشد.بر اساس آخرین سرشماری در سال ۱۳۷۵ ، استان ایلام دارای ۷ شهرستان ۱۷ بخش ، ۳۶ دهستان و ۷۵۳ آبادی دارای سکنه است . بر طبق همین سرشماری جمعیت کل استان ۴۸۷۸۸۶ نفر بوده که ۲۵۹۶۸۷ نفر ساکن در نقاط شهری و ۲۱۷۶۳۴ نفر در نقاط روستایی سکونت داشته اند . استان ایلام در منطقه ای کوهستانی در حاشیه جنوب غربی رشته جبال زاگرس قرار گرفته است. قسمت زیادی از مساحت استان را مناطق کوهستانی و یا تپه ماهور تشکیل می دهد که با شیبهای تندی به دشتهای کم ارتفاع منتهی می گردند. رشته کوههای مرتفع و موازی کبیر کوه به طول ۱۶۰ کیلومتر از شمال غربی تا جنوب شرقی استان را در بر گرفته و قسمتی از مناطق غربی و شمال غربی ایلام را از قسمتهای دیگر مجزا می نماید. بلندترین ارتفاع کبیرکوه به نام ورزین دارای ارتفاع ۳۰۶۲ متر از سطح دریا می باشد. در بخشهای میانی کوههای مانشت در شمال ایلام با ارتفاع ۲۶۵۶ متر قرار دارد.
در استان ایلام ۱۴ رودخانه دائمی ( به استثنای رودخانه سیمره) با آورد سالیانه حدود ۱.۹ میلیارد مترمکعب جریان دارد که عمده ترین آنها شامل رودخانه های کنگیر ، گدار خوش، کنجان چم، چنگوله ،میمه ، دویرج و چرداول می باشند. چنانچه رودخانه سیمره نیز به این مجموعه اضافه شود ، آورد رودخانه های استان حدود۵ /۴ میلیارد متر مکعب خواهد بود.رودخانه های دائمی استان به دو حوضه آبریز، حوضه آبریز رودخانه سیمره در شرق و رودخانه های مرزی در غرب تقسیم می شوند.
(۲) (سالنامه آماری استان ایلام ۱۳۸۰ – سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان ایلام – زمستان ۱۳۸۱ )

تنوع جغرافیایی و اقلیمی موجب شکل گیری دو زیست بوم گرمسیری و سردسیری در استان شده است و دو رشته کوه مرتفع موازی کبیرکوه و پشتکوه که از شمال تا جنوب شرقی استان امتداد دارند ایلام را به دو نیمه شرقی – غربی با ارتباط فیزیکی ضعیف تقسیم کرده است.
وجود این دو رشته کوه و شعبات آنها ( مانند شازول ، شلم ، دینار ، اناران و سیاه کوه) ، با توجه به عرض کم و طول زیاد استان ، موجب طولانی شدن فواصل ارتباطی و دسترسی میان مراکز جمعیتی ، عدم پیوند فیزیکی دو نیمه غربی و شرقی و عدم یکپارچگی استان شده و ارتباطات و مبادلات بین منطقه ای را در درون استان به حداقل رسانده و برعکس ارتباطات اقتصادی – اجتماعی را با استانهای همجوار تقویت کرده است.

محدودیتها و تنگناها
 عدم ارتباط مناسب با مرکز کشور و سایر مراکز عمده تولید و مصرف و دورافتادگی و انزوای جغرافیایی همچنین حاشیه ای بودن استان موجب انزوا و عدم پیوند فیزیکی آن با فضا و اقتصاد ملی شده است به علاوه دور بودن استان از مراکز عمده تولید و مصرف در کشور باعث شده است تا واردات و صادرات استان هر دو گران تمام شده ، غیراقتصادی باشد و این امر به انزوا و رکود اقتصادی استان دامن زده است.

 نبود آزاد راه ، بزرگراه ، راه آهن و نامناسب بودن شبکه جاده ای موجود از نظر کمی و کیفی
 پایین بودن درآمد ، سطح ناچیز پس انداز در محل و در نتیجه عدم توان مشارکت موثر در سرمایه گذاریها
 کمبود امکانات و تاسیسات زیربنایی ، خدماتی و رفاهی
 خروج نیروی متخصص و تحصیل کرده بومی از استان به دیگر مناطق کشور و در نتیجه فقدان سرمایه اصلی و موثر توسعه
 به دلیل بهره برداری غیر اصولی از پوشش گیاهی منطقه ، شیب اراضی و گسترش بی رویه کشت دیم در اراضی کوهپایه ای ، استان با فرسایش شدید خاک مواجه شده است.
 استفاده از شیوه های بهره برداری سنتی و غیر مکانیزه در بخش کشاورزی
 کمبود طرحهای تحقیقاتی در زمینه شناسایی منابع زمینی و بهره گیری از امکانات و توان های محلی

امکانات و قابلیتها
استان از قابلیت ها و امکانات فراوانی در راه توسعه بر خوردار است اهم این قابلیت ها به شرح زیر است .
 گوناکونی شرایط اقلیمی به دلیل وضعیت توپوگرافی و تفاوت عرض جغرافیایی و در نتیجه امکان کشت انواع محصولات زراعی و باغی از محصولات سرد سیری تا گرمسیری
وفور نسبی منابع آب های زیر زمینی و بخصوص آب های سطحی
 وجود اراضی وسیع قابل آبیاری که تا کنون مورد بهره برداری قرارنگرفته و یا بصورت دیم کشت می شود
 وجود مراتع بالقوه غنی و قابلیت افزایش وسعت جنگلها
 وجود ذخائر بالنسبه غنی نفت و گاز
 وجود نیروی انسانی ساده و ارزان قیمت
 همجواری منطقه با استان خوزستان به عنوان قطب صنعتی و کشاورزی کشور و امکان استفاده از برخی امکانات این استان در راه توسعه
 موقعیت مرزی استان که در صورت تامین شرایط سیاسی لازم می تواند به استان نقش ویژه ای در مبادلات برون مرزی و تبادل فعالیتهای اقتصادی بین شهرهای مرزی ایفا نماید.
 همجواری با کشور عراق و امکان ترانزیت – فروش و بازاریابی کالاهای مورد نیاز عراق که می تواند از طریق بازارچه های مرزی استان انجام گیرد .

استراتژی ها و سیاستهای پیشنهادی توسعه استان:
در منطقه محرومی چون استان ایلام تبدیل یک اقتصاد عقب مانده به یک اقتصاد پیشرفته جز با دخالت وسیع دولت وتزریق منابع ملی چه در شکل سرمایه گذاری مستقیم و چه در شکل بستر سازی توسعه ، امکان پذیر نیست .نظر به محرمیت مفرط منطقه ،توان ناچیز مالی و تخصصی بخش خصوصی محلی و سازمان نیافتگی آن و عدم جاذبه استان برای جلب نیروهای متخصص و سرمایه های غیربومی ، در مراحل اولیه توسعه ،نا گزیر باید با سرمایه گذاری مستقیم بخشهای دولتی و عمومی این کار صورت پذیرد . این اقدامات در حکم ایجاد محرکهای اولیه توسعه تلقی می گردد و لازم است بطور موازی اقدامات لازم توسط دولت در جهت بسترسازی توسعه درون زای منطقه از طریق آماده نمودن زیر ساختها و تاسیسات زیر بنایی و اجتماعی لازم ,شناسایی انواع قابلیتهای محلی و بکارگیری امکانات و قابلیتهای محیطی برای تنوع بخشیدن به فعالیتها در منطقه , تجهیز منابع تولید بومی ، ایجاد مراکز تحقیقاتی و آموزشی و اعطای کمکهای ویژه ( که انگیزه و گرایش لازم جهت سرمایه گذاری بخش خصوصی را فراهم می آورد ) ، انجام گیرد.
بنابرین یکی از اولویتهای توسعه را باید برگسترش خدمات برتر ( خدمات رفاهی - بازرگانی – اجتماعی و خدمات پشتیبانی تولید قرار داد و دولت با اعطای تسهیلات لازم ( اعطای اعتبارات بانکی کم بهره با شرایط سهل از نظر دوره بازپرداخت و معافیت مالیاتی و ... ) می تواند در این زمینه گامهای اساسی را بردارد .
مهمترین عامل در خروج استان از انزوای جغرافیایی بدون تردید ایجاد شبکه های ارتباطی سریع و توسعه سیستم حمل و نقل می باشد و ارتقاء کمی و کیفی شبکه های جاده ای باید مورد توجه قرار گیرد ( اتصال خط آهن سراسری تهران – اندیمشک به شهرستان دهلران – فاصله شهر دهلران از ایستگاه قطار اندیمشک کمتر از ۱۲۰کیلومتر می باشد- و بازارچه مرزی مهران باعث تقویت پیوند فیزیکی و اقتصادی و اجتماعی نواحی مختلف استان با یکدیگر و با کل کشور و از این طریق با کشور عراق و دسترسی آسان و راحت جهت زیارت عتبات عالیات می گردد ) .
استان ایلام از نظر صنعتی بسیار ضعیف و عقب مانده است بطوریکه در سال ۱۳۷۱ تنها ۲/. درصد از کارگاههای بزرگ صنعتی کشور در استان ایلام بوده است ( رتبه ۲۳ کشور ) و این امر نشانگر سرمایه گذاری اندک در این استان می باشد.۳ ( سازمان برنامه و بودجه ۱۳۶۴ ) لذا ایجاد صنایع تخصصی و عمومی و صنایع تبدیلی در زمینه های صنایع غذایی ( بخصوص صنایع تولید گوشت و فراورده های لبنی ) ، شیمیایی ، نساجی ، پوشاک و چرم و ... از عوامل اصلی در رشد و توسعه استان بشمار می آید .
گسترش بهره برداری از میادین غنی نفت و گاز منطقه و مکان یابی پالایشگاه در جوار آنها .
یکی دیگر از بخشهایی که می تواند در ایجاد اشتغال و درآمد و در نتیجه توسعه منطقه نقش مهمی را داشته باشد ، بخش توریسم می باشد . برنامه ریزی در جهت رونق بخشیدن به صنعت توریسم از طریق شناسایی و معرفی جاذبه های تاریخی و طبیعی استان ، توسعه ارتباطات و دسترسی ها ، توسعه تاسیسات اقامتگاهی ، گسترش مراکز و تاسیسات پذیرایی ، توسعه تبلیغات و اطلاع رسانی امکان پذیر می باشد.