چهار‌شنبه 2 بهمن 1398

چشمه‌ها و قنات‌هایی که نشانی از آنها نیست

چشمه‌ها و قنات‌هایی در استان ایلام وجود داشته که امروز نشانی از آنها نیست و اگر بی‌توجهی ما انسان‌ها کماکان تداوم داشته باشد، این بی‌نشانی در انتظار منابع آبی موجود نیز خواهد بود.

به گزارش خبرنگار محیط زیست خبرگزاری دانشجویان ایران( ایسنا)، منطقه ایلام، این استان به دليل شرايط ويژه اقليمي و وضعيت آب و خاک، قدمتي تاريخي و سابقه‌اي بس کهن دارد. همين ويژگي‌ها و ديگر پارامترها سبب اسقرار و سکونت انسان‌هاي اوليه دراين منطقه بوده است که آثار، شواهد و بقاياي ابنيه‌هاي تاريخي متعدد و متنوع نظير بازمانده‌هاي صنعت آب و نيز آثار و اماکن باستاني مبين سابقه طولاني استان ايلام و غناي تاريخي آن است.

واقعيت اين است که تاکنون آن‌گونه که بايد و شايد تحقيقاتي درخصوص چگونگي استفاده اقوام گذشته از آب صورت نگرفته است. نتيجه حفاري‌هاي انجام شده درمناطقي از استان مانند دره‌شهر، دهلران و ديگرمناطق استان، نشانگر اين واقعيت است که بيشتر مناطق ايلام محل سکونت و استقرار انسان‌هایي درطي قرون و اعصار گذشته بوده و در اين ادوار انسان از اين منطقه استفاده نموده و با محيط زندگي، سازش داشته است و با بهره‌گيري ازشرايط اقليمي و وضعيت آب و خاک مناسب در جهت بهبود وضعيت اقتصادي و معيشتي خود کوشيده است.

مرحوم دکتر "علي‌محمد خليليان" رئيس انجمن باستان شناسي ايران چند سال پيش به عنوان مقدمه شروع همکاري با موزه ملي آب اداره کل امور آب استان ايلام، اطلاعاتي کلي ارائه کردند که نشانگر ترويج آبياري زراعي دريکي ازمراحل سازش انسان‌هاي ساکن در منطقه بوده است .

وی سه دوره سازش انسان با محيط در استان ايلام را بدين شرح عنوان کردند که اولين دوره که تا 10000 يا 8000 سال قبل از ميلاد ادامه داشته که اين دوره مربوط به زماني است که ساکنان منطقه از راه شکار و جمع‌آوري خوراک امرار معاش مي‌کردند.

دومين دوره تا 5500 سال قبل از ميلاد ادامه داشته که انسان شروع به زراعت و اهلي کردن حيوانات از قبيل بز و ميش کرده است .

سومين مرحله مربوط به زماني است که ساکنان این سرزمین شروع به آبياري و کشت گندم ، جو ، ماش ، کتان و عدس نموده است.

درحدود 7500 سال پيش در منطقه جنوب غربي ايران و از جمله در ايلام و بخصوص منطقه دهلران تحولات شگرفي صورت گرفته که حاصل آن زندگي شهرنشيني و افزايش جمعيت و نو آوريهاي عمده نظير شروع آبياري بوده است.

درحدود 5500 سال پيش از ميلاد استفاده از آبياري با متدهاي پيشرفته‌تر و زراعت غلات اصلاح شده ساکنان منطقه رابسوي تمدن و مسير تکامل اقتصادي کشانده است.

در نقاط مختلف استان علی‌الخصوص شهرستان ايلام در گذشته چشمه‌ها و قنواتي وجود داشته كه از آنها براي شرب و آبياري زمين‌هاي كشاورزي استفاده مي‌شد.

هرچند بر اثر شهرسازي اكثر چشمه‌هاي شهرستان ايلام ناپديد و قنوات  نيز متروكه شده‌اند، اما به لحاظ اهميت موضوع معروفترين چشمه‌ها و قنواتي كه درقديم الايام دراين شهرستان موجودبوده‌اند معرفي می‌شوند.

چشمه‌ها

در گويش ايلامي به چشمه كيني ( kayni ) گفته مي‌شود ، مهمترين چشمه‌هاي شهرستان ايلام عبارتند از:

"كورگه"، "چنار"، "بي‌بي"، "باخ شاوان" ( باغ شعبان ) "كيني قل‌قل،" "آغازيوا"، "كيني بيمار"، "كيني انجير"، "كيني كچله"

قنوات:

1.قنات نام دنانان، قنات آزلوار، قنات چشمه قنداقه، قنات سراب عطش

تاريخ دقيق حفرقنوات مذكور مشخص نيست اما ريش سفيدان و معمرين محلي به نقل از اجداد خود تاريخ حفر  قنوات را مربوط به عهد"گاوريا گبر" مي‌دانند .

استان ايلام از غناي تاريخي قابل توجهي برخوردار است و در اين منطقه چشمه‌هاي پر آبي جريان داشته تا آنجا كه برخي از سياحان كه درگذشته از اين محل ديدن كرده‌اند از آب گواراي چشمه‌هاي ايلام يادنموده‌اند .

بررسيهاي بعمل آمده نشان مي دهدكه درگذشته استفاده ازآب نهرها ، چشمه‌ها و قنوات باهدف آبياري اراضي كشاورزي طبق رسوم خاصي انجام مي‌شد.

درازمنه قديم چون ساعت كمياب وگاه ناياب بوده لذابراي تعيين مدت آبياري درقطعات كوچك ازسايه درختان ياسايه بيل استفاده مي گرديدوبراي آبياري اراضي كشاورزي وسيع ازطول نيمروزوياشبانه روز بهره گيري مي شد .

روش توزيع آب درگذشته :

براي توزيع عادلانه آب درگذشته ازچوب استفاده مي‌شد ، بدين ترتيب كه درابتداي هرتال ( شاخه فرعي ) تخته سنگ‌هائي قرار مي‌دادند و فاصله بين دو تخته سنگ را به وسيله قطعه‌اي چوب مشخص مي‌نمودند ودركف ( حدفاصل بين تخته سنگ‌ها ) نيزسنگ ديگري قرار مي‌دادند و عمق آب خروجي نيز به وسيله چوب مذكور اندازه‌گيري مي‌شد و با اندكي جابجائي درتخته سنگ‌ها آب راكم و زياد مي‌كردند .

توزيع عادلانه آب بانظارت وبه وسيله ميرآو ( ميرآب ) انجام مي شد و ازسوي صاحبان زمين‌هاي زراعي اشخاص كه به آنان "آومال" نيزاطلاق مي شد براي جلوگيري ازكم و زياد كردن آب مي‌گماردند .

تونل وقنوات :

درجاي جاي استان ايلام قنوات متعددي وجود دارد كه قدمت تاريخي آنهااكثرأ به دوران قاجاريه برمي‌گردد که به منظور بررسی قدمت آب در ایلام تاریخچه دو قنات در شهر ایلام بررسی می‌شود.

قنات سراب عطش  :

اين قنات كه درشمال شرقي شهر ايلام واقع شده از دامنه ارتفاعات قوچعلي شروع و تا پارك ملت ادامه دارد .

آثار سطحي اين قنات طي سال‌هاي گذشته بدليل بخشي از منطقه پارك و فضاي سبز و توسعه شهر ازبين رفته اما آب آن درمظهر قنات به مصرف فضاي سبز مي‌رسد و در گذشته آب آشاميدني بخشي از شهر ايلام ازاين قنات تأمين مي‌شده است .

اظهارنظر آگاهان حاكي‌ است كه قسمتي ازآب اين قنات كه در دوره قاجاريه حفرشده بوسيله تنبوشه به ميدان مركزي شهرانتقال واز فواره‌هاي سنگي تعبيه شده درميدان ، خارج مي‌شده است .

بخشي از آب قنات سراب عطش بوسيله تنبوشه به اداراتي كه سابقأ دراطراف ميدان مركزي شهر ( 22 بهمن فعلي) مانند ژاندارمري ، تلگراف خانه ، قلعه والي قرارداشته‌اند منتقل وشعبه‌اي ديگر از آن به قلعه علي‌قلي خان والي واقع درجنوب شرقي شهرايلام هدايت مي‌شده است .

قنات چشمه قنداقه :

اين قنات در دوره قاجاريه و در زمان حكومت واليان پشتكوه حفاري شده است . از آنجاكه مظهر اين قنات محلي بنام قنداقه بوده به همين سبب به چشمه قنداقه معروف بوده و آب آشاميدني اهالي اين محل درگذشته از همين چشمه تأمين مي‌شده است.قسمتي از آب آن نيز به ادارات سابق مانند طرق ( راه وترابري ) ژاندارمري ، تلگراف خانه ، فرمانداري ، فلاحتي ( كشاورزي ) هدايت و سال‌هاي بعد نيز آب خزينه حمامهاي يادگاري و بيطرف از آب چشمه قنداقه تأمين مي‌شده است.

برخي از اهالي واقع درمسير اين قنات در گذشته در زير زمين‌هاي هلالي وجناقي شكل خودنيزآب انبار (حوض سنگي) احداث و آب را به زيرزمين خود هدايت مي‌كردند كه سر ريز آب حوض‌هاي سنگي از خانه‌اي به خانه‌اي ديگرجريان داشته است .

درنقاط مختلف استان و بويژه در دشت‌هاي مهران، دهلران، دامنه ارتفاعات ملکشاهي‌، زرين آباد ، ميمه و بطورکلي در دامنه رشته کوه کبيرکوه ونيز در حوزه شهرستان‌هاي سيروان، چرداول، دره شهر و بخش حومه ايلام، ‌مناطق ايوان، چوار و سومار آثار تمدن و فرهنگ منطقه درقالب تپه‌هاي باستاني، اماکن و ابنيه‌هاي تاريخي، بقاياي سد، پل و چهارطاقي به حد و فور بصورت پراکنده يافت مي‌شود.

 دراين استان به برکت وجود و موقعيت رشته کوه‌هاي عظيمي نظير کبيرکوه و رودخانه‌هاي دائمي و پرآبي مانند سيمره، دويرج، ميمه، کنجانچم و گاوي، نشانه‌هاي بارز استقرار بشر درتپه‌ها و قبور پيش ازتاريخ و غارهاي طبيعي وتأسيسات عام المنفعه وخدمات شهري ازقبيل سدسازي وپل‌هاي قابل تردد تاعصر اسلام وبقاع متبرکه و سنگ نبشته ونقش برجسته بچشم مي‌خورد .

درحاشيه شمالي دشت محسن آب در مهران و در نزديکي محلي بنام "سرکان قلا" بقاياي يک قلعه و آثار سدي از دوران ساساني درمسير رودخانه گاوي وجوددارد ، بقاياي سد که باسنگ‌هاي رودخانه‌اي وساروج برپا گرديده و دقيقا در محلي مطالعه شده که مناسب است، تا آنجا که بررسي‌هاي مطالعاتي وزارت نيرو که جهت احداث سدي در مسير گاوي انجام يافته حاشيه جنوبي و نزديک به اين محل را مورد بررسي قراردارد که به اهميت موضوع و حسن انتخاب و پيشرفت فن مهندسي آن دوره کمک ارزنده‌اي مي‌نمايد.

همچنین وجود سد بر روی رودخانه مرزی گاوی در قدیم الایام حاکی از اهمیت بسیار بالای کنترل آب‌های مرزی در جهت رونق کشاورزی منطقه را دارد که متاسفانه اکنون به غفلت فراموش شده است.

روشن نمودن تاريخ صنعت آب گذشته استان ايلام درگرو انجام يکسري تحقيقات علمي وبررسي شواهد عيني است که با توجه به اينکه عامل اصلي استقرار بشر آب است مي‌توان در اطراف رودخانه‌هاي قديمي اين استان تحقيقات وسيعي را به انجام رساند که حاصل آن بدون شک دستيابي به آثار و ابنيه‌هاي تاريخي آب و نقش صنعت آب خواهد بود.

نظرات ارسال نظر