چند روز پیش در خبرهای سایت ایلام امروز خواندم که در جریان بازدید امام جمعه محترم ایلام از مجتمع پتروشیمی، مدیر عامل محترم پتروشیمی میزان پیشرفت فیزیکی  این پروژه را 60 درصد اعلام نمودند. با توجه به اینکه معمولا اخبار مربوط به این مجتمع را که در صورت راه اندازی تاثیر زیادی در مولفه های اقتصادی استان دارد دنبال می کنم و از طرفی هر بار درصدی متفاوت برای پیشرفت فیزیکی اعلام می شود کنجکاو شدم تا با جستجویی در اینترنت این ابهام را برای خود رفع کنم. که نتایج این جستجو را در جدولی به صورت زیر تنظیم نمودم. حال این سئوال پیش می آید پروژه ای که در تاریخ 25/1/88 در بخش پلی اتیلن سنگین 99 درصد پیشرفت داشته چگونه است که 6 ماه بعد پیشرفت آن در همان بخش به 77 درصد کاهش می یابد یا در جریان بازدید استاندار محترم ایلام در تاریخ 17/11/88 میزان پیشرفت فیزیکی کل پروژه 65 درصد اعلام و تقریبا 2 ماه بعد یعنی 25/1/89 و در بازدید امام جمعه محترم ایلام میزان پیشرفت با 5 درصد کاهش 60 درصد اعلام می شود؟! امیدوارم مسئولین امر پاسخی در خور به این پرسش داده و صورت مسئله را با مسائل حاشیه ای پاک نکنند.

انعکاس وضعیت نابسامان پایانه مرزی مهران در گزارش تصویری و جهت دار خبرگزاری فارس

چند روز پیش در بخش گزارش های تصویری خبرگزاری فارس، گزارشی با عنوان " سرگردانی زائران عتبات عالیات در مرز مهران" مشاهده نمودم که فارغ از جهت گیری نسبتا مغرضانه این خبرگزاری و مقایسه آن با مرز خسروی در ذیل عناوین عکسها، ایردات بسیار مهمی نیز بر وضعیت پایانه مهران وارد می نمود.

مسائلی مانند امکانات رفاهی، محل استراحت زائران، دستشویی های غیر بهداشتی و کثیف، ظاهر نامناسب و مسائل دیگر از جمله اشکالاتی است که با وجود شروع چند ساله پایانه مرزی مهران هنوز به صورت لاینحل باقی مانده، و  معلوم نیست این همه اعتبارات چگونه هزینه می شود.

امروزه كشورهايي كه طعم خرابي و خسارت ناشي از جنگ را چشيده‌اند جهت حفظ سرمايه‌هاي ملي و منابع حياتي خود توجه خاص و ويژه‌اي به دفاع غيرعامل نموده و در راهبرد دفاعي خود جايگاه والايي براي آن قايل شده‌اند.

با توجه به اینکه در آستانه هفته دفاع مقدس هستیم و  نظر به شرایط جغرافیایی استان مرزی ایلام که همواره سپر تهاجمات احتمالی دشمنان جمهوری اسلامی ایران است و  همچنین در سالهای اخیر نیز تاسیسات و کارخانجات بزرگی مانند سدها و نیروگاهها، مجتمع های پتروشیمی و پالایش گاز، کارخانجات سیمان و سایر تاسیسات زیر بنایی در آن در دست اجرا می باشد، مطالبی در معرفی و اهمیت پدافند غیرعامل (passive defense) ارائه می شود.

ضرورت پرداختن به این موضوع از آنجایی احساس می شود که دولت نیز بودجه خاصی صرفا به این موضوع اختصاص داده و از دستگاههای زیر مجموعه خود برای برنامه ریزی در این زمینه دعوت نموده است.

جنگ يكي از عناصر پايدار تاريخ بشري است. به طوري كه جامعه‌شناسان آن را به عنوان يك پديده و واقعيت اجتماعي قلمداد نموده‌اند. بشريت در طول 5 هزار سال تاريخ تمدن خود 14 هزار جنگ را ديده و در اين جنگ‌ها بيش از 4 ميليارد انسان جان باخته‌اند. گفتني اينكه در طول چند هزار سال تمدن بشري صرفا 268 سال بدون جنگ و مناقشه بوده است، در طي 45 سال (از سال 1945 تا 1990) در كره زمين فقط 3 هفته بدون جنگ بوده و اكثر اين جنگ‌ها در كشورهاي جهان سوم به وقوع پيوسته است.

تجارب حاصله از جنگ‌هاي گذشته خصوصا هشت سال دفاع مقدس، جنگ 43 روزه 1991 متحدين عليه عراق (جنگ اول خليج فارس)، جنگ 11 هفته‌اي سال 1999 ناتو عليه يوگسلاوي، جنگ اخير امريكا و انگليس عليه عراق مويد اين نظر است كه كشور مهاجم جهت در هم شكستن اراده ملت و توان اقتصادي، نظامي و سياسي كشور مورد تهاجم با اتخاذ استراتژي انهدام مراكز ثقل؛ توجه خود را صرف بمباران و انهدام مراكز حياتي و حساس مي‌نمايد.

تعریف پدافند غیر عامل: هر اقدام غیر مسلحانه‌ای که موجب کاهش آسیب پذیری نیروی انسانی، ساختمان‌ ها، تاسیسات، تجهیزات، اسناد و شریان های کشور در مقابل عملیات خصمانه و مخرب دشمن گردد، پدافند غیرعامل خوانده می شود.
 
به بیان ساده‌تر پدافند غیرعامل، مجموعه اقداماتی است که انجام می شود تا در صورت بروز جنگ، خسارات احتمالی به حداقل میزان خود برسد.

هدف از اجرای طرح‌های پدافند غیرعامل كاستن از آسیب‌پذیری نیروی انسانی و مستحدثات و تجهیزات حیاتی و حساس و مهم كشور علیرغم حملات خصمانه و مخرب دشمن و استمرار فعالیت‌ها و خدمات زیر بنایی و تامین نیازهای حیاتی و تداوم اداره كشور در شرایط بحرانی ناشی از جنگ است. 
  
به عنوان مثالی ساده، از پدافند غیرعامل می توان به استتار، اختفا و ایجاد سرپناه برای تاسیسات مهم و استراتژیک اشاره کرد. 

کارخانه هواپیماسازی قبل از استتار

کارخانه هواپیما سازی بعد از استتار

در پدافند عامل مثل سیستم های ضد هوایی و هواپیماهای رهگیر، فقط نیروهای مسلح مسئولیت دارند. در حالی که در پدافند غیرعامل تمام نهادها، نیروها، سازمان ها، صنایع و حتی مردم عادی می توانند نقش مؤثری بر عهده گیرند.  
 
آنچه كه در اين ميان و در خصوص پدافند غيرعامل و اصول مرتبط با آن مد نظر است توجه به اين نكته اساسي است كه: در ساخت و راه‌اندازي پروژه‌ها و طرح‌هاي بزرگ و كلان اقتصادي باحجم سرمايه گذاري‌هاي انبوه نظير پالايشگاه‌ها، سدها، مجتمع‌هاي پتروشيمي، فرودگاه‌ها و غيره به اصول و مباني پدافند غيرعامل توجه اساسي به عمل نيامده‌است و از طرفي نيز بدون توجه به ملاحظات امنيتي و دفاعي سرمايه گذاري‌هاي كلاني در سطح استان انجام‌ گرفته و يا در حال انجام است.

پروژه‌ها و تأسيسات اقتصادي و زيربنايي بدون رعايت و يا دخالت ملاحظات و ترتيبات دفاعي و امنيتي ساخته‌ شده و يا توسعه يافته‌اند و به صورت يك هدف كاملا عريان و در عين حال قابل توجه و مورد علاقه دردسترس و يا تيررس دشمن و كشورهاي مهاجم قرار گرفته‌اند.

به هر حال لزوم توجه به این موضوع بر کسی پوشیده نیست . امری که مستلزم برنامه ریزی جدی و هماهنگی  مسئولان می باشد.

با قطعی چند روزه  آب شهر ایلام به علت بارش غیر منتظره باران مجالی بدست آمد تا عملکرد مديران استان در خصوص  مديريت بحران را از نزديک شاهد بوده و تجربه کنيم. هر چند  به اعتقاد بسیاری از مردم عملکرد مسئولان ذیربط در این خصوص ضعیف و قابل دفاع نیست اما مديران مربوطه نیز توجیهاتی برای این مسئله داشتند. لذا فارغ از اينکه مقصر کیست در نوشتاری کوتاه به موضوع مهم اما مغفول مدیریت بحران که به نظر می رسد جای کار بسیاری در استان ایلام دارد بپردازیم.

مديريت بحران از مقولاتي است که پس از هر حادثه و بحراني کاربرد فراواني دارد.

تعريف ابتدايي مديريت بحران، يک تعريف فني و تکنيکال بود. به اين شکل که در صورت وقوع بحران، نيروهاي امدادي چگونه به فعاليت بپردازند و به امداد و نجات مشغول شوند. در تعريف از مديريت بحران، بيشتر فاز مقابله مطرح بود; يعني حادثه رخ بدهد و آنگاه انسان چه کند و چگونه بعد از حادثه را مديريت کند. اما بعد از مدتي مشخص شد که اين تعريف از مديريت بحران، کار ساز نيست و مشکلي را حل نمي کند. با توجه به توسعه همه جانبه اي که در جوامع شاهد هستيم و ايجاد کارخانجات و استفاده از تکنولوژي هاي جديد، مطمئنا بحران هاي نويني را شاهد هستيم. به عنوان مثال اگر از يک زمين لم يزرع، استفاده اي نبريم، بحراني وجود ندارد اما به محض اينکه در همين دشت، پالايشگاه گاز احداث شود، شرايط براي وقوع بحران فراهم مي شود. از نشت گاز گرفته تا احتمال انفجار مخازن بحران هايي هستند که احتمال وقوعشان فراوان است. بعد از مدتي مشخص شد تعريف اوليه مديريت بحران ناکارآمد است، طي 5 سال گذشته تعريف جديدي از مديريت بحران مطرح شده است. که شامل:

1- به تدابيري که اتخاذ مي شود تا حادثه از هر نوعي رخ ندهد (پيشگيري)، اين نوع تدابيرمعمولا سخت افزاري هستند.
2- اگر حادثه رخ داد، عوارض و خرابي هاي کمتري حاصل  شود.
3- آماده سازي و آموزش مردم هم بايد انجام شود، مباحث نرم افزاري در اين بند مطرح مي شوند و برنامه سازمان ها و آمادگي آنها هم مطرح است.
4- اگر حادثه اي رخ داد، پس از مقابله صحيح، بازسازي و بازتواني اثربخشي هم انجام شود. با اين تعريف ديگر نمي توانيم از مديريت بحران نام ببريم، در تعريف جديد از «مديريت جامع بحران» نام مي برند که در پنج فاز، پيشگيري، کاهش مخاطرات، آمادگي، مقابله و بازسازي و بازتواني انجام مي شود.
بايد ذهن مردم و مديران را از تعريف اوليه مديريت بحران به سمت تعريف جديد مديريت بحران سوق دهيم. زيرا علاوه بر ناکارآمدي، باعث مي شود تا هزينه، نيرو و نگاه ها به سمت غيرفعال برود. در ديدگاه اوليه بايد دست روي دست گذاشت تا بحران اتفاق بيفتد و آن گاه تدبيري برايش بينديشيم.

مديريت بحران را مي توان با دو بينش جديد و قديمي که وجود دارد، بررسي کرد. در بينش قديمي، مديريت بحران بيشتر با عمليات مرتبط بود، توجهي به سياستگذاري و برنامه ريزي نمي شد، در واقع اين گونه تصور مي شد که مديريت بحران فقط عمليات است. در اين ديدگاه، حضور تيم هاي امدادونجات، اورژانس، هلال احمر و... و عمليات انجام گرفته توسط آنان مساوي با مديريت بحران بود.

اما در حال حاضر، جنس کار و نگرش تغيير يافته است. در نگرش جديد، تدوين دکترين، سياستگذاري علمي، آمايش سرزميني تخصصي، تدوين راهبردها ومديريت صحيح پروژه ها اهميت دارند. اگر سياستگذاري درستي نباشد و ساختار مناسبي هم وجود نداشته باشد با وجود استفاده از بهترين امکانات، مديريت بحران ناموفق و عقيم خواهد بود.

براي آشنايي بيشتر با بحث لازم است توضيح بيشتري بدهم. دو تفکر مطرح درباره مديريت بحران در دنيا وجود دارد. يکي از اين تفکرات که توسط نومحافظه کاران آمريکايي و عوامل صهيونيسم تبليغ مي شود، ناديده گرفتن نقش مردم و گسترش سازمان محوري در مديريت بحران است. در اين تفکر، مردم به هيچ عنوان حق حضور و دخالت در عرصه مديريت بحران را ندارند و حتي گاهي ورود صليب سرخ که يک نهاد مردمي است را هم ممنوع مي کنند، مثال خوب اين تفکر، حوادث پس از طوفان کاترينا و آتش سوزي اخير کاليفرنيا در آمريکاست، که بعد از چندسالي که از حادثه مي گذرد، مشکلات همچنان باقي است.

تفکر و الگوي ديگري که مطرح است الگوي مديريت بحران مبتني بر جامعه است. اين الگو اخيرا در کشورهايي همچون بنگلادش، جزاير سليمان، نپال وچند کشور ديگر مطرح شده است. اين کشورها معتقدند که نيازي به سازمان نيست، آموزش هاي لازم را به صورت فردي به تمام شهروندان ارائه مي دهند، اين اقدام و آموزش ها در سونامي باعث شد تا مرگ و مير در مناطقي که تحت اين الگو بودند، کاهش يابد. البته اين الگو هم نقص دارد، اگر سازمان ناظر بر فعاليت  هاي مردمي وجود نداشته باشد، مطمئنا آسيب هايي را به همراه خواهد داشت.

هر چند بررسی این موضوع می تواند بسیار گسترده و عمیق باشد اما به جهت رعایت اختصار به موارد فوق بسنده نموده و امیدواریم مسائل و مشکلات در استان با دید علمی و کارشناسی مورد بررسی قرار گیرند.