تاریخ کهن سرزمین ایلام، پیچیده در پیله حوادث

قاسم جانی - کارشناس بازاریابی و تبلیغات میراث فرهنگی

استان ایلام مساحتی حدود ۱۹۰۸۶ کیلو متر مربع دارد. این استان یک منطقه کوهستانی و مرتفع است که در غرب وجنوب غربی کشور در میان رشته کوه های کبیرکوه از سلسله جبال زاگرس قرار دارد و ازشمال به کرمانشاه، از جنوب به خوزستان, ازشرق به لرستان و از غرب به کشور عراق محدود است. ایلام پیشینه تاریخی بسیار دیرینه ای دارد. تحقیقات وکشفیات علمی در تپه های معروف (هلیلان) و «دهلران»استقرار اولیه انسان ها را با شرایط فیزیکی و جسمی موجود در هزاره ۹ قبل از میلاد دراین سرزمین تایید می کند. با کشف اولین آثار از کاسی ها که به ایجاد کنندگان تمدن مفرغی معروف شده اند، این منطقه مورد کاوش بسیاری از باستان شناسان قرار گرفته است. استان ایلام که همواره بخشی از تمدنهای زاگرس بوده است همانند سایر مناطق آن درطول تاریخ ضمن این که پناهگاه مطلوبی برای ساکنانش محسوب می شد، ارتباط و آمیزش فرهنگی ساکنان خود با بیرون ازخویش را محدود کرده بود و این شاید یکی از علل اساسی کمبود اسناد و مدارک مدون درباره سرگذشت اقوام ساکن در زاگرس باشد. کشفیات باستان شناختی نشان می دهد لولوبی ها کاسی ها و گوتی ها درحدود ۴۰۰۰ سال قبل از میلاد در این نواحی به سر برده اند کاسی ها، یکی ازنخستین اقوامی بودند که درهزاره ۳ قبل از میلاد در غرب زاگرس زندگی می کردند و وجه تسمیه آن «خدای بومی کاشو»است. آثار بر جای مانده از هنر کاسی ها در مناطق مختلف استان ایلام وشهرهای آن نشانگر استقرار طولانی این قوم زاگرس نشین در این منطقه بوده است. کاسیان پس از این که در نواحی غرب زاگرس ساکن شدند در حدود نیمه اول قرن ۱۸ قبل از میلاد به بین النهرین حمله کردند و سرزمین بابل را اشغال نمودند. تسلط آن ها بر بین النهرین ۵۷۶ سال به درازا کشید و این طولانی ترین تسلط خارجی شناخته شده در منطقه است. در این زمان اختلاط های فرهنگی و اعتقادی به وجود آمده و کاسیان دراین مدت آداب، خط و زبان و مذهب جدید را پذیرفتند. پایتخت جدید آنها شهر«دورکور» بود که اکنون در ۳۰ کیلومتری شهر بغداد قرارگرفته است. دومین پادشاه کاسی ها (کورکالزو) به ایلام حمله کرد و شوش را تصرف نمود، اما مقدور نبود که ایلام مدت طولانی زیر سلطه آنان بماند، سرانجام «شوتروک ناختونه اول» قدرت ایلام را به اوج خود رسانید. وی به بابل حمله کرد و آخرین نماینده کاسی ها را برانداخت و فرزند خود «کوتیرناخونته» را حاکم بابل نمود. از این زمان به بعد ازکاسی ها نامی برده نمی شود ولی آنان تازمان حمله اسکندر در کوهستان های زاگرس زندگی می کردند. باگسترش قلمرو پادشاهان ایلام دربین النهرین و غرب زاگرس اقوامی که در این مناطق بودند، همگی تحت سلطه آن ها درآمدند. ایلامی ها از هزاره ۴ قبل ازمیلاد درجنوب غربی فلات ایران ساکن شدند و در هزاره ۳ پیش از میلاد برمناطق وسیعی شامل خوزستان، لرستان پیشکوه، ایلام(پشتکوه) و کوه های بختیاری بوشهر و کرانه های خلیج فارس استیلا یافتند. زبان مردم ایلام انزانی و خط آن ها میخی بود و شکل خط را از سومری ها اقتباس کرده اند و دین آن ها برپایه پرستش خدایان گوناگون شکل گرفته بود. ایلامیان دولت بزرگی را تشکیل دادند و مورخان تاریخ ایلام را به ۳ دوره جداگانه تقسیم کرده اند: ۱_ دوره ای که تاریخ ایلام ارتباط کامل با تاریخ سومر و آکد دارد. ۲_ دوره ای که تاریخ ایلام با تاریخ دولت بابل مربوط می شود. ۳_ دوره ای که آشور جدید رقیبی برای ایلام است. رابطه ایلام با سومر چندان روشن نیست ولی در زمان «ان ناتوم پاتسی» شهرلاگاش ایلام جزو قلمرو سومریان بود ولی رفتار خشن او باعث شورش ایلامیان شد. وکودور خوندی، پادشاه ایلام، به سومر حمله کرد و آنها را شکست داد و قریب به ششصد سال سومر جزو ایلام بود. از آنجایی که همسایه دیگر ایلام، بابل بود، در زمان حکومت حمورابی، ایلام مدت ۴۳ سال به تصرف بابلی ها در آمد. او با گسترش قلمروش از شام تا ایران با قانون نامه بزرگ تاریخی خویش نظم را در آن سرزمین برقرار ساخت. در زمان جانشینان حمورابی ایلامیان دوباره قدرتمند شدند و یکی از معروف ترین پادشاهان ایلام به نام شوتروک ناخونته موفق به تصرف بابل گردید و تمام اشیای نفیس تاریخی بابل را به شوش برد از جمله «رب النوع استل نارامین» و «مردوک» دوباره به بابل بازگردانده شد. رابطه ایلام بادولت آشور غالبا خصمانه بود و علل آن را بایستی در عوامل متعددی جستجو کرد. یکی از مهم ترین این عوامل وضعیت اقتصادی است، زیرا در هزاره اول پیش از میلاد استفاده عمومی از آهن به عنوان یک فلز در جنگ و کار را به کلی تغییر داد. آشور که مصرف کننده مهمی از نظر نظامی و کشاورزی بود، معدن سنگ آهن نداشت و از طرف دیگر معادن سنگ آهن در مناطقی یافت می شد که دسترسی آشوریان به آنجا ممکن نبود. یکی از این مناطق سواحل جنوبی دریای سیاه بود که تحت سلطه حکومت قدرتمند اورارتو قرار داشت و دیگری فلات ایران بود که علاوه بر وجود معادن فراوان سنگ آهن، دشت های حاصلخیز و اسب های چابکی داشتند و اسبان آنها سخت مورد نیاز سپاهیان آشور در جنگ بود. به موجب این عوامل ایلام همیشه در معرض تاخت و تاز آشوریان قرار می گرفت. در زمان سارگن دوم، دولت آشوری که قدرتمند شده بود پیشروی خود رابه داخل فلات ایران ادامه داد و پادشاه ایلام برای مقابله با آشوریان با مصر بابل متحد شد. سارگن برای مقابله با اتحاد خطرناکی که علیه آشوریان ترتیب داده بودند تدبیری اندیشید. نخست به مصر حمله کرد و متحدین نتوانستند مصریان را کمک نمایند. در نتیجه سارگن در «وافیا» مصریان را شکست داد و از طرف جنوب ایلام و سواحل خلیج فارس وارد جلگه شوش شد و سی و چهار قلعه و برج را تصرف و عده زیادی را نیز به اسارت گرفت. ایلامیان به کوهستان ها فرار کردند و به علت فرا رسیدن فصل زمستان و سرمای سخت در این مناطق نتوانستند آن ها را تعقیب کنند. ایلامیان، سپس پادشاه خود را به دلیل حمایت کردن از مردم کشتند و «هومبان اومینه» جانشین او شد و بار دیگر جنگی خونین در جلولا در گرفت و کمی بعد از آن سناخریب سرزمین بابل را گرفت. ایلامیان دوبار به کوهستان گریختند. در زمان آشور بنی پال، شاه آشور مملکت به اوج عظمت و قدرت خود رسید و از نتیجه جنگ با ایلام ناراضی بود و از اوضاع داخلی آن کشور آگاهی کامل داشت، به سرزمین ایلام حمله نمود و طی حملاتی شاه ایلام راکشت و سرزمین آنها را به دو بخش تقسیم کرد. یک بخش که شوش جزو آن بود را به یکی از پسران پادشاه ایلام و بخش دیگر را که هیدالو از شهرهای مهم ایلام بود به پسر دیگر وی سپرد. بدین ترتیب استقلال ایلام به دست آشور بنی پال از بین رفت در این رابطه کتیبه آشوری در گل گل ملکشاهی از توابع استان ایلام به جای مانده است. اگر چه دولت ایلام توسط قوم آشور منقرض گردید، اما قبایل کوهستان نشین همچنان استقلال خود را حفظ کردند. استان ایلام در دوره ماد جزو یکی از ایالت های آن ها به حساب می آمد. داریوش هخامنشی بر صخره ای از کوه بیستون, ایلام را جز ۲۳ ساتراپی خود ثبت نمود. پس از درگذشت داریوش سوم اسکندر تمام ممالک ایران از جمله ایلام را به تصرف خود در آورد. پس از فوت اسکندر میراث او بین سردارانش تقسیم شد. در این زمان سوزیانا (ایلام، لرستان و خوزستان فعلی) جزو ۲۷ ایالت سلوکیان بود. در عهد ساسانیان ایلام جزو سرزمین پهله _ پهلو شناخته می شد. گفته می شود واژه فیلی که هم اینک طایفه های کرد ایلامی و کردهای شیعه بدان معروفند دگرگون شده این واژه می باشد . سرزمین پهلو شامل شهرهای اصفهان، ری، همدان، کرمانشاه، دینور و ماسبذان(سیروان) و مهرجانقذق (دره شهر) نهاوند، کوفه، قوم، قزوین، کومش و آذربایجان بود. دره شهر و سیروان محل ییلاقی بعضی از امرای دوره ساسانی بود و هنوز در این محل آثار دژ و حصار تنگ چوبینه که به بهرام چوبینه نسبت داده شده، باقی است. این بخشی از تاریخ دیرینه «ایلام» بود که همچنان تا قبل از ورود مسلمانان به ایران و بعد از ورود دین اسلام به ایران نیز سلسله اتفاقات هم چنان در این منطقه ادامه داشته است. ایلام در زمان های بسیار دور برای خود سرزمینی وسیع و صاحب قدرت بوده است که بسیاری از جریانات تاریخی در کشوری پهناور مانند ایران از آنجا سرچشمه می گرفته است. امروزه استان ایلام یکی از غنی ترین مراکز آثار فرهنگی و تاریخی را در خود جای داده است و حتی هر ساله نیز یافته هایی از دل خاک این سرزمین بیرون می آید که حیرت باستان شناسان را بر می انگیزد. در اواخر سال ۱۳۸۲ بر اساس کاوش های باستان شناسی که در شهر تاریخی دره شهر انجام گرفت مسجدی از زیر خاک بیرون آورده شد که نشان می دهد از اولین مساجد مسلمانان, در ایران در ایلام ساخته شده است در حال حاضر در استان ایلام اقوام کرد (در حدود ۷۰ درصد) لک-لر-عرب ساکنند و گویش غالب آنان کردی فیلی که گویش تمامی کردهای شیعه است می باشد.

ایلام امروز؛ آرشیو دیجیتال ایلامیان

عمر سایت: 14سال