شایعه سازی و راههای مقابله با آن

برداشتی

در روزهای اخیر شاهد دهان به دهان گشتن شایعه "زلزله ۱۶ اردیبهشت در ایلام" می باشیم که با انتساب آن به مرجع بزرگوار حضرت آیت الله بهجت برای آن مشروعیت دینی نیز تراشیده شد. متاسفانه  اعلام  این شایعه در بخش خبری ساعت ۲۲ شبکه سوم سیما در ۸ اردیبهشت  ماه علاوه بر دامن زدن آن،  نوعی به تمسخر گرفتن مردم استانمان بود. نحوه پخش این خبر و علت آن در جای خود قابل بررسی است!
وسعت این شایعه ما را بر آن داشت تا طی این مقاله به بررسی " شایعه و راههای مقابله آن بپردازیم.
شایعه، خبر یا اطلاعى غیر موثق است که مبتنى بر مشهورات یا قول اجماع است‏یعنى اعتبار خود را از تواتر و شیوع خود مى‏گیرد یعنى از هرکس بپرسیم که علت صحت این خبر چیست، پاسخ مى‏دهد: «چون همه مى‏گویند پس صحت دارد» .
شنونده نیز براى پذیرش آن مطلب کمتر به دنبال دلیل و مدرک واقعى است، بلکه به شیوع و تواتر آن بسنده مى‏کند.
مى‏گویند: شایعه چون آب دریاست‏یعنى هرچه نوشیده شود، بیشتر ایجاد عطش مى‏کند. چرا که معمولا شایعه ایجاد ترس و نگرانى در جامعه مى‏نماید و مردم به علت عدم دسترسى به اطلاعات دقیق به آن پناه مى‏برند و آن را دهان به دهان نقل مى‏کنند و گاه بر آن مى‏افزایند.
در دوران انقلاب اسلامى مردم ایران شایعات فراوانى را شنیده‏اند و آسیب‏هاى فراوانى از توپخانه‏هاى تبلیغاتى دشمن متحمل شده‏اند.
از شایعه رؤیت تصویر حضرت امام (ره) در کره ماه گرفته تا شایعه بمباران هسته‏اى ایران یا وقوع زلزله مهیب در تهران و یا شایعه اموال و دارایى‏هاى آنچنانى مسؤولان کشور و امثال آن.
به راستى شایعه چیست و چرا شیوع مى‏یابد و چگونه مى‏توان با آن مقابله کرد؟
پاسخ تفصیلى به این سؤالات در حوصله این مقاله نیست ولى در ادامه بحث‏سعى مى‏کنیم با ذکر مثالهایى به بیان انواع شایعه و راههاى درمان آن به‏طور اجمال بپردازیم.
لازم به ذکر است که با توجه به آسیب‏پذیرى شدید جامعه ما نسبت‏به رواج شایعات و تلاش فراوان دشمن در ترویج‏شایعه‏هاى سیاسى، اقتصادى، امنیتى و اجتماعى در جامعه و تخریب سلامت و تعادل روانى مردم، جا دارد که دستگاههاى علمى، فرهنگى و تبلیغاتى کشور سرمایه‏گذارى بیشترى در این راستا انجام دهند. یعنى ضمن تجزیه و تحلیل علمى شایعات و ریشه‏هاى آنها به تشریح عواقب شایعه‏سازى و ترویج آن براى مردم بپردازند.
.
انواع شایعه
۱. شایعات - ترس:
بخشى از شایعات به منظور ایجاد ترس و وحشت و نگرانى در جامعه تولید و پخش مى‏شوند. مثلا در سال ۱۳۷۰ ه ش. شایعه‏اى در شهرها و روستاهاى دورافتاده هند رواج یافت که: «باندهاى خاصى براى ربودن بچه‏ها از خیابانها به وجود آمده است‏» .
ضمنا شایع شد که منظور از این اقدام، فروش بچه‏ها به بانکهاى خون یا فروش اعضاى بدن آنها و یا بکارگیرى آنها در باندهاى دزدى یا گدایى است.
در پى رواج این شایعه در دل پدران و مادران ترس عجیبى مستولى شد، تا آنجا که علیرغم انکار رسمى موضوع از سوى مسؤولان امر ولى آنها از اعزام فرزندان خود به مدارس اجتناب ورزیدند.
ضمنا افراد زیادى به تهمت‏بچه‏دزدى و بدون هیچ محاکمه و تحقیقى توسط مردم اعدام شدند.
۲. شایعه - بدبینى:
منظور از این شایعه ترویج‏بدبینى و آزار و اذیت نسبت‏به اشخاص یا گروههاى محبوب یا مقتدر در جامعه است.
مثلا: شایعاتى که علیه پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله در صدر اسلام منتشر مى‏شد و نسبت‏شاعر بودن به آن حضرت مى‏دادند (سوره یاسین: آیه ۶۹) .
همچنین شایعه جنگ قدرت در ایران که بارها از سوى دشمنان انقلاب مطرح شده است. مثلا در سال ۱۳۷۲ شایعاتى مبنى بر حمله به منزل حضرت امام (ره) و کشته شدن ۲۰ نفر در بیت ایشان در غرب انتشار یافت که علت آن را نزاع بر سر کسب قدرت بین رهبران کشور ذکر کردند!
البته روزنامه واشنگتن تایمز در ۱۹/۳/۹۳ منبع این خبر را دفتر ابوالحسن بنى‏صدر در پاریس اعلام کرد و با استناد به پخش سخنرانى حضرت امام (ره) از تلویزیون به تکذیب آن پرداخت.
۳- شایعه تفرقه‏افکن
این شایعه بر مبناى اصل «تفرقه بیانداز و حکومت کن‏» یا «فرق تسد» استوار است.
و با هدف ایجاد اختلاف در بین فرمانده و سربازان و یا بین دو همسر یا دو طایفه و گروه وامثال آن تولید و پخش مى‏شود.
مثلا: پس از اشغال منطقه غزه توسط صهیونیست‏ها در سال ۱۳۴۶ شایع شد که مسیحیان از حاکمان اشغالگر خواسته‏اند که مسجد جامع بزرگ غزه به کلیسا تبدیل شود.
هدف از این شایعه ایجاد شکاف در وحدت ملى فلسطینیان از طریق تحریک احساسات دینى بود.
۴- شایعه فریب
این شایعه همچون پرده‏اى از دود است که براى پنهان سازى اهداف واقعى دشمن استفاده مى‏شود. مثلا در تاریخ ۸/۶/۱۹۴۱ وزیر تبلیغات آلمان دکتر گوبلز ضمن چاپ مقاله‏اى در خصوص جزیره کریت‏به‏طور ضمنى اشاره کرد که ارتش آلمان در ابتدا قصد حمله به انگلستان را دارد و سپس روسیه. درحالى که نقشه اصلى بر مبناى هجوم به مسکو بود!
۵- شایعه اقتصادى
هدف از این شایعه ایجاد حالتى از نگرانى و ترس در بازار مالى یا اوضاع اقتصادى کشور به ویژه در زمان بحرانها و جنگهاست.
مثلا : در آمریکا شایعاتى پیرامون تولیدات رستورانهاى مک دولاندر ظاهر شد که مى‏گفت: این رستورانها به محتواى ساندویچهاى خود کرمهایى اضافه مى‏کند تا پروتئین آنها افزایش یابد. در پى این شایعه تعداد زیادى از مردم به علت‏حفظ سلامتى خود از خرید این تولیدات خوددارى کردند و مدیریت این رستورانها را مجبور به صرف هزاران دلار نمود تا بر این شایعه ویرانگر سیطره یابد.
۶- شایعه ناموسى
این شایعه در پى جدایى بین زن و شوهر و هتک حرمت افراد از طریق بدنام کردن یکى از همسران است که به آن قذف گفته مى‏شود. مثلا حادثه افک که در آیات ۲۰- ۱۰ سوره نور نقل شده است در خصوص یکى از این شایعات است. در شان نزول این آیات مفسران گفته‏اند که یکى از همسران پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله مورد تهمت ناموسى قرار مى‏گیرد (در برخى کتابها نام این زن را ماریه قبطیه و در کتب اهل سنت عایشه ذکر کرده‏اند) . مسلمانان از این مساله سخت ناراحت مى‏شوند تا آن که این آیات نازل مى‏شود.
در این آیات مؤمنانى که فریب این تهمت را خورده و تحت تاثیر قرارگرفتند، مورد سرزنش واقع مى‏شوند و خداوند متعال مى‏فرماید:
چرا هنگامى که این (تهمت) را شنیدند، مردان و زنان با ایمان نسبت‏به خود (وکسى که همچون خود آنها بود) گمان خیر نبردند؟ چرا نگفتید که این دروغى بزرگ و آشکار است؟
چرا چهار شاهد براى آن نیاوردند؟ اکنون که چنین گواهانى نیاوردند، آنان در پیشگاه خدا دروغگو هستند.
تجزیه و تحلیل شایعه شایعه داراى سه مرحله تولد، حیات و مرگ است. تولد آن توسط افراد ذیل مى‏تواند انجام شود:
۱- دشمن رسمى (درجنگ‏ها) .
۲- سرویسهاى اطلاعاتى و جاسوسى.
۳- ستون پنجم (مزدوران و منافقان و...) .
۴- بنگاههاى خبرپراکنى و روزنامه‏نگاران خودى.
۵- افراد روانى یا ضعیف‏النفس (به منظور جلب توجه یا ارضاى نفس در حقد و حسد و نفرت و...) .
این افراد هرگاه شرائط را مناسب و زمین را حاصلخیز ببینند اقدام به کاشتن بذر فتنه و آشوب و نگرانى در جامعه مى‏نمایند و زمینه نارضایتى عمومى یا تضعیف روحیه سربازان و یا نزاعهاى گروهى و قومى را فراهم مى‏سازند.بنابراین هنگامى که مردم به دنبال کسب معلومات دقیق جهت فهم مسائل پیرامون خود هستند و به آن دسترسى پیدا نمى‏کنند، سازندگان شایعه اقدام به ارائه اطلاعات تحریف‏شده و بى‏اساس مى‏نمایند.
حیات و پیشرفت‏شایعه: انتشار شایعه تابع قانون خاصى است. برطبق این قانون رواج شایعه / اهمیت موضوع / ابهام. یعنى هرقدر اهمیت موضوع براى خواننده یا شنونده بیشتر باشد و ابهامات بیشترى پیرامون موضوع وجود داشته باشد، شانس حیات و رواج شایعه بیشتر است.
مثلا: شایعه پیرامون افزایش یا کاهش درصد سود بانکها براى کسى که داراى پول در بانکها نیست چندان اهمیتى ندارد و این مساله را دامن نخواهد زد.
از سوى دیگر اینگونه شایعات براى کارمندان و مسؤولان بانکها کمتر تاثیرگذار است چون آنان از اخبار دقیق میزان سود در بانکها مطلعند و هیچ ابهامى براى آنها وجود ندارد. اما براى افراد عادى موضوع متفاوت است.
مرگ شایعه
این مرحله پایان عمر شایعه و سرانجام مراحل تولد و انتشار آن است. در بین شایعات مواردى وجود دارند که به مدت یک یا چند ساعت و یا چند روز دوام مى‏یابند و شایعاتى نیز وجود دارند که سالها و حتى قرنها ادامه مى‏یابند. از جمله شایعات طولانى مدت، اسرائیلیات موجود در برخى کتب کهن اسلامى یا شایعه به صلیب کشیده شدن حضرت عیسى علیه السلام است.
برخى شایعات را «غوص کننده‏» مى‏نامند چون براى مدتى پنهان مى‏شوند ولى چنانچه شرائط مهیا شود، مجددا زنده شده و انتشار مى‏یابند.
مرگ طبیعى شایعه وقتى است که یکى از دو عنصر «ابهام‏» یا «اهمیت‏» که در قانون شایعه ذکر شد، از بین بروند. ابهام وقتى مرتفع مى‏شود که اطلاع‏رسانى صحیح انجام شود و مردم به رسانه‏هاى گروهى و مسؤولان خود اعتماد کامل داشته باشند (هرچند که برخى مطبوعات غیر وزین با درج اخبار غیر موثق و غیر مستند خود به عناصر ترویج دهنده شایعه تبدیل مى‏شوند) . البته در مواقع جنگ و بحرانها سانسور بیشترى بر رسانه‏ها اعمال مى‏شود و طبعا شایعات رواج بیشترى مى‏یابند. در این مواقع شاید بتوان به عنصر دوم (یعنى اهمیت موضوع) پرداخت و اهمیت‏شایعات را در جامعه کاست. البته در شرائط عادى معمولا از راه ابهام زدائى و بى‏اعتبار کردن منابع شایعه‏پرداز مى‏توان به جنگ شایعه رفت. برخى شایعات ساده و کم‏اهمیت نیز باید از سوى مسؤولان نادیده انگاشته شوند چرا که «الباطل یموت بترک ذکره‏» یعنى مرگ باطل به ترک ذکر آن است.
بنابراین راههاى مقابله با شایعه را مى‏توان چنین دسته‏بندى کرد:
راه مقابله با شایعه
۱. پیشگیرى: قبل از شیوع هر شایعه‏اى باید خطرات و پیامدهاى شایعه را براى مردم تشریح کرد. شایعه وباى خطرناکى است که به شدت و سرعت از یکى به دیگرى منتقل مى‏شود. و افراد، گروهها، جوامع و حتى کشورهاى مختلف را تحت تاثیر شگرف خود قرار مى‏دهد. در آیات و احادیث متعدد هم نسبت‏به انجام غیبت، داشتن سوء ظن و پرگوئى هشدار داده شده است. پس در جامعه اسلامى مردم باید به دنبال حرف و مطلب مستند و موثق باشند. روزنامه‏ها نیز از درج اخبار بدون منبع و به نقل از «محافل خبرى‏» یا «افراد مطلع‏» باید خوددارى نمایند تا جامعه از خطر شایعه مصون ماند.
۲ . درمان: چنانچه شایعه‏اى فراگیر شد، باید اقدامات ذیل به عمل آید:
۱- ۲) شناسایى منابع و افراد شایعه‏ساز.
۲- ۲) بى‏اعتبار کردن منبع و کشف هویت آنان براى مردم.
۳- ۲) دادن اطلاعات صحیح به مردمى که تحت تاثیر شایعه قرار گرفته‏اند (جامعه هدف) .
۴- ۲) نادیده انگاشتن شایعات ضعیف و پاسخ غیر مستقیم به آن. مثلا نشان دادن تصویر زنده فردى که شایعه قتل وى منتشر شده است.
۵- ۲) پاسخ شایعه با شایعه (که در جنگ‏هاى روانى علیه دشمن به کار بسته مى‏شود) .
براى کنترل و درمان هرچه بهتر شایعات مناسب است که مرکزى تحت عنوان مرکز مطالعات شایعه یا «شایعه‏سنجى‏» در کشور ایجاد شود تا به تحقیقات علمى و آمارى این موضوع و ارائه راههاى درمان شایعات بپردازند. آموزشهاى عمومى نیز جزئى از شرح وظائف این مرکز مى‏تواند باشد.

ایلام امروز؛ آرشیو دیجیتال ایلامیان

عمر سایت: 13سال و 11ماه