استعدادهای جهانگردی استان و نقش و تاثیر آن در پیشبرد اهداف فرهنگی و اجتماعی

حبیب‌الله محمودیان

یکی از آرزوهای مردم فرهنگ دوست استان ایلام این بوده که در مورد گنجینه های با ارزش تاریخ گذشته ی کشورمان در این استان مطالعه و تحقیق شود و جلوه های زیبای خلقت که در قالب طبیعت روح نواز استان و دیگر جاذبه های تاریخی و فرهنگی نمود یافته است، معرفی گردد .

انسان به عنوان اشرف مخلوقات عالم هستی و نیز به عنوان اعجاز خلقت، قدرت تفکر و تدبر را در طول حیات طولانی خود داشته و خواهد داشت. در سیر و حرکت به سمت تحول، تدبیر خود را برای ساختن، مهیا نمودن و تأمین امکانات و مایحتاج روزمره و بهره گیری از امکانات محیطی به کار برده است. بشر با توجه به فطرت و ذات خود  که «مدنی بالطبع» آفریده شده است، برای زندگی در میان جمع و جماعت علاوه بر استفاده از امکانات طبیعی، تفکر و شعور خود را برای بهره گیری از تجربیات گذشتگان در جهت خلق پدیده های تازه به کار گرفته است . انسان برای رسیدن به این هدف به مطالعه، کاوش، و سیر در آفاق و انفس پرداخته است.

بررسی مجموعه های با ارزش به جای مانده از تاریخ بشریت این حقیقت را بیشتر روشن می سازد که بشریت همیشه به دنبال شناخت مجهولات و ناشناخته ها برای یافتن، دریافتن و بهره گرفتن از آن ها در مراحل و روند تکامل زندگی خود بوده  است. این مسئله مربوط به امروز و دیروز تاریخ نیست بلکه سیر، گردش، تفکر و تدبر در محیط زندگی به آغاز حیات بشر باز می گردد و این روند با نشیب و فرازهای خود تا به امروز ادامه داشته است. قرآن مجید نیز برسیر جهان و عبرت گیری از سرنوشت پیشینیان تاکید ورزیده وسوره های مبارکه ی عنکبوت، انعام، فاطر، روم، اعراف، نحل، نمل اشارات واضحی به این موضوع دارد .

در آیه ی ۲۰ سوره ی مبارکه ی عنکبوت می فرماید: «قل سیروا فی الارض فانظروا کیف بدا الخلق ثم الله ینشیء النشاة الاخره ان الله علی کل شیء قدیر.»
« ای پیامبر به مردم بگو که در زمین سیر کنید و ببینید که خدا چگونه خلق را ایجاد کرده تا از مشاهده ی اسرار خلقت نخست بر شما به خوبی روشن شود» سپس نشاة آخرت را ایجاد خواهد کرد و حیات فانی به حیات جاودانی می پیوندد که خدا بر هر چیز تواناست.»

استعدادهای بالقوه ی سیاحتی و جهانگردی استان

استعدادهای بالقوه ی سیاحتی و جهانگردی استان را در قالب دو مقوله مورد بررسی قرار می دهیم:

الف - آثار و ابنیه ی تاریخی و اثرات سیاحتی و جهانگردی آن

در اکثر نقاط استان ایلام نشانه هایی از آثار باستانی نظیر شهرهای باستانی، قلعه ها و دژهای مستحکم و استراتژیک، تپه ها و تل های باستانی، غارها، چارطاقی ها و... از دوران تاریخی و پیش از تاریخ مشهود است .
بعضی آثار تاریخی شاخص، مورد بررسی و کاوش علمی قرار گرفته ولی بیشتر نواحی تاریخی براساس معیارهای مشخص باستان شناسی مورد حفاری و کاوش قرار نگرفته است و در کل می توان گفت استان ایلام یک منطقه ی بکر تاریخی است. از جهتی دیگر فعالیت های باستان شناسان در نیمه ی دوم قرن نوزدهم صرفاً به منظور دست یابی به اشیای عتیقه صورت پذیرفته و در نتیجه ضرر و زیان جبران نا پذیری به آثار تاریخی و محدوده ی های تاریخی کشورمان از جمله مجموعه های تاریخی ایلام باستان زده اند که اقدام آن ها برای کاوش، مورد تأیید علم باستان شناسی نبوده و هدف آن ها عمدتاً غارت آثار عتیقه ی کشورمان بوده است و شاهان قاجار و پهلوی هم اقداماتی جدی برای حفظ آثار میراث گذشته «در قرن غارت آثار» به عمل نیاورده اند.

وقتی که ژاک دومورگان در سال ۱۸۷۹ نخستین کلنگ حفاری را در شهر شوش بر زمین زد، حدود ۱۲۰۰ نفر کارگران خود را به فعالیت کاوش مشغول نمود . باستان شناسانی از این دست گرچه با کاوش های خود زوایای مبهمی از تاریخ گذشته ی این سرزمین را آشکارکردند ، بر کسی پوشیده نیست که آن ها اکثر آثار باستانی مکشوفه را به موزه های کشورهای متبو ع خود منتقل کردند و عواید و فواید بسیاری را از این  رهگذر نصیب کشورهای خود نمودند حال آن که این استان که آثار باستانی اش سالیانه هزاران را به موزه های معتبر جهانی می کشاند و ممر درآمدی برای  دیگران شده است ، خود از داشتن موزه ای بی نصیب است واهالی استان، کمتر اطلاعی از پیشینه و آثار تاریخی و باستانی خود ندارند . جا دارد برای توسعه ی امر جهانگردی و سیاحتی با انجام فعالیت های تحقیقی و پژوهشی زمینه را برای برنامه ریزی مناسب فراهم آوریم و با حفظ آثار و گنجینه های با اهمیت گذشته در جهت ایجاد پایگاه ها ی سیاحتی اقدام نماییم.

در کتاب های متعددی که در باره ی تاریخ ایلام نگاشته شده است اشاراتی عمدتاً سطحی و غیر مستند به ایلام و گذشته باستانی آن شده است . ما ضمن ارج نهادن به این تلاش ها این کوشش ها را ناکافی ارزیابی می کنیم و ضرورت کوشش ها و کاوش هایی منطبق بر روش های دقیق علمی و پذیرفته شده توسط نهاد ها و سازمان های اداری و دانشگاهی را گوشزد می کنیم .
یکی از جاذبه های عمده سیاحت و جهانگردی آثار و ابنیه ی تاریخی است که مجموعه آثار موجود در استان را به شش محدوده ی جهانگردی می توان تقسیم نمود که هر کدام می تواند یک پایگاه توریستی تلقی شود.

پایگاه اول : منطقه ی دهلران و موسیان

شهرستان دهلران در منطقه ی مرزی جنوب استان ایلام واقع شده با استان تاریخی خوزستان هم جوار است. در این شهرستان که دارای آب و هوای گرم وخشک است ، رودخانه هایی جریان دارد که مهم ترین آن ها  "دویرج " است.
برخی آثار باستانی این شهرستان عبارت اند از :

۱- غار خفاش: این غار در سه کیلومتری شمال شرقی شهر دهلران در دامنه ی ارتفاعات مشرف بر دره و چشمه ی آب گرم معروف دهلران واقع شده است. به علت وجود میلیون ها خفاش در آن به غار خفاش معروف شده و خفاش های موجود در آن  با خفاش های موجود در غارهای دیگر از جمله غار دره دراز ایوان تفاوت دارد، چرا که این خفاش ها دم دار هستند. شخصاً    قسمت های عمده ی غار را - که یکی از غارهای تاریخی عصر غارنشینی است - به همراه هیئت غار نوردی بزرگسالان استان دیده ام.
مهم ترین مسئله ای که در این غار برایم اهمیت داشت ، وجود توده ی ضخیم فضله ی خفاش در کف غار بود که طی هزاران سال شکل گرفته و اخیراً برای کود دهی زمین های زراعی از آن استفاده می شود. این ویژگی با مطالعه‌ی مطلبی در مورد استفاده ی ساکنان موسیان در حدود ۸۰۰۰ سال پیش از کود پرندگان و تکنولوژی آنان برای جمع آوری فضله ی پرندگان و استفاده در زمین های کشاورزی برای بهره برداری بیشتر محصولات ارتباط می دهم که پس از مطالعه و تحقیق خاک های تپه های تاریخی منطقه ی موسیان  به وسیله ی باستان شناسان مشخص شد که استفاده از کود پرندگان به هزاره ی هفتم قبل از میلاد برمی گردد.
 
۲) تپه های تاریخی موسیان: موسیان یکی از بخش های مرزی شهرستان دهلران است. دو جلگه ی معروف بین النهرین و خوزستان در غرب و جنوب این منطقه واقع شده اند. با توجه به این که بیشتر تمدن های باستانی در کنار منابع آب ایجاد شده اند، در موسیان دو رودخانه ی دویرج و میمه جریان دارند که  شرایط مناسب برای ایجاد تمدن در دنیای گذشته را در این منطقه فراهم ساخته اند .این رودخانه ها منطقه را به صورت بین النهرین کوچکی در حد فاصل دو جلگه یاد  شده ی فوق در آورده است.
 صادق ملک شهمیرزادی در کتاب «مبانی باستان شناسی ایران ، بین النهرین، مصر » می نویسد: از ۱۳ محل  باستانی مورد بررسی با قدمت  زمانی ۷۵۰۰ تا ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد ، پنج تپه ی آن در اطراف رود دویرج قرار گرفته اند.
مهم ترین تپه های تاریخی موسیان عبارت اند از: ۱) تپه ی موسیان ، ۲) تپه ی علی کش ، ۳) تپه سبز .
براساس اطلاعات ارائه شده از منابع یاد شده ۷ دوره ی فرهنگی برای تپه ی موسیان تخمین زده شده که ۳ دوره قدیمی تر این تپه عبارت اند از: الف – دوره ی بز مرده ، ب – دوره ی علی کش ، ج – دوره ی محمدجعفر که گفته شده ساکنان علی کش در حدود ۷۹۵۰ ق.م در این ناحیه مستقر شده اند.

۲) پایگاه دوم :  منطقه ی تاریخی هلیلان

هلیلان یکی از بخش های شهرستان شیروان و چرداول است  و در حد فاصل دو استان لرستان و کرمانشاه واقع شده است.
در این ناحیه تا کنون ۱۶۲ مجموعه باستانی از دوران های مختلف تاریخی ثبت شده و در مواردی مورد مطالعه ی باستان شناسی قرار گرفته است. از میان این آثار ۸ تپه ی باستانی مربوط به دوره ی پیش از تاریخ و ۴ غار تاریخی مربوط به دوران غارنشینی با قدمتی حدود ۱۵۰۰۰ سال به چشم می خورد.
آثار تپه های دره ی هلیلان به نظر باستان شناسان مربوط به «پارینه سنگی میانه» است که این دوره حدود ۱۰۰۰۰۰ سال پیش آغاز شده است.

براساس اطلاعات به دست آمده، پروفسور مورتن سن (Morten Sen) هفت محل باستانی در محل پل باریک هلیلان شناسایی کرده که مربوط به یکی از ادوار دوره ی پارینه سنگی میانه است ولی غارهای باستانی دره ی هلیلان مربوط به دوره ی زارزیان از دوران پارینه سنگی جدید است که حدود ۵۰۰۰۰ سال قدمت برای آن ها تخمین زده شده است.
حفظ آثار منطقه ی هلیلان و انجام پروژه های تحقیقاتی و فراهم ساختن زمینه مناسب بازدید برای سیاحان و جهانگردان و ایجاد پایگاه جهانگردی در این منطقه به شناسایی تاریخ گذشته این ناحیه از کشورمان کمک خواهد نمود.

پایگاه سوم : منطقه آبدانان

در منطقه ی آبدانان آثار متعددی از دوران های مختلف ثبت شده است که برخی از این آثار مورد بررسی علمی باستان شناسی قرار گرفته است.
آخرین فعالیت های باستان شناسی مربوط به مطالعات پروفسور واندنبرگ باستان شناس معروف بلژیکی است . این باستان شناس معروف در فاصله ی سال های ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۹ میلادی به مدت ۱۴ سال درگورستان های باستانی استان و دیگر آثار تاریخی مطالعه کرد و قسمتی از فعالیت های خود را به تحقیق و بررسی آثار متعدد منطقه ی آبدانان اختصاص داد که در مقالات انتشار یافته ی او منعکس شده است.

آثار دژ محکم پشت قلعه، هزاردر، هزارانی و ده ها مورد آثار به جای مانده ، مجموعه ی باارزشی را به وجود آورده است که از دیدگاه سیاحتی و جهانگردی اهمیت بسزایی دارد،خصوصاً   آن که دو رشته کوه معروف کبیر کوه و دینار کوه به صورت موازی منطقه ی آبدانان را در میان گرفته اند .


پایگاه چهارم : مجموعه ی تاریخی دره شهر

وسیع ترین و بارزترین مجموعه ی تاریخی در منطقه ی دره شهر و در دامنه ی رشته کوه کبیر کوه و  دره های متعدد و منظم آن مشاهده می شود. در این ناحیه که در حد فاصل دو عارضه ی طبیعی مشخص یعنی  «رودخانه ی سیمره» و «کبیرکوه» که به موازات هم جریان و امتداد دارند ، واقع شده ویژگی خاصی را از نظر تاریخی و طبیعی به وجود آورده است.
در تمام دره ها، در طول دامنه های شرقی کبیر کوه آثاری از حیات گذشته مربوط به         دوران های مختلف دیده می شود. دره  ی کلم، دره ی لارت، دره ی سیکان، دره ی  شیخ مکان، دره ی بهرام چوبینه، دره ی کول کی، دره ی  ماژین ، آثار شهر لارت و... از حوادث، رویدادها و رخدادهای متعدد تاریخی گذشته حکایت ها دارند.

پایگاه پنجم : منطقه ی سیاحتی و جهانگردی شیروان (سیروان)

منطقه ی شیروان به صورت دره ی نسبتاً وسیع بین دو رشته کوه «چرمین و لنه» از یک سو و «مانشت و سیوان» از سوی دیگر گسترده شده است که به وسیله ی رودخانه ی شیروان و چشمه سارهای آن آبیاری می شود.  سیمره که پرآب ترین رودخانه ی جنوب غربی رشته کوه زاگرس است ، از حاشیه ی جنوبی شیروان می گذرد و از نظر طبیعی و تاریخی اهمیت دارد. وجود منابع آب، زمین های مستعد کشاورزی، کوه ها ی بلند جانبی و در کل ویژگی های مساعد طبیعی ، منطقه را به صورت یکی از مراکز عمده ی تمدن و شهرنشینی در گذشته ی تاریخی تبدیل نموده است.

آثار متعددی از دوران تاریخی در شیروان وجود دارد که مهم ترین آن ها تل شیروان و شهر باستانی سیروان یا شیروان می باشد که در دامنه ی کوه های غربی دشت میان کوهی و در   محدوده ی نزدیک به تل شیروان و در کنار سرچشمه ی رودخانه ی این منطقه مشاهده می شود.

مشخصات کلی این بنای تاریخی در بیشتر کتاب های تاریخی منعکس شده است ولی آن چه اهمیت دارد، نزدیکی این شهر و نیز شهرهای صیمره، رز با مر کز حکومتی ساسانیان (تیسفون) است ضمن آن که شهرهای یاد شده از مراکز ییلاقی حاکمان و اشرافیان و درباریان دوره‌ی ساسانی  بوده است . چون در برخی از منابع تاریخی اشاره شده که شهرهای «DER» ، «صیمره» و «سیروان» که در زمان اقتدار خود از مراکز ایالت های مهم دولت ساسانی به شمار می آمدند - در منطقه ی جبل یا کوهستان واقع شده و مشرف به جلگه ی بین النهرین بوده اند ، لذا می تواند تا حدودی مورد تأیید باشد. این شهر تاریخی مورد توجه بسیاری از مورخان سیاحان و جهانگردان بوده است که در کتاب ها و سفرنامه های خود به اهمیت گذشته تاریخی آن اشاره نموده اند.
جا دارد که دست اندرکاران امور میراث فرهنگی و امور سیاحتی استان با تمهید مقدمات لازم و تأمین امکانات مورد نیاز عظمت و اقتدار سیاحتی و جهانگردی آن را زنده نمایند.

پایگاه ششم : منطقه ی ایلام و چوار

شهرستان ایلام می تواند به عنوان قطب عمده ی توریستی و جهانگردی در استان مطرح باشد چرا که این منطقه هم از نظر تاریخی دارای اهمیت است و آثاری از دوران تاریخی و پیش از تاریخ را داراست و هم دارای شرایط و ویژگی های مطلوب طبیعی است. بعضی از آثاربرجسته ی آن عبارت اند از :

۱) قلعه ی اسماعیل خان بر روی کوه های شمالی ایلام؛
۲) قلعه و دژ مستحکم «قلا» (پشت قلعه) در منطقه ی چوار؛
۳) آثار دوران پیش از تاریخ در گورستان ورکبود چوار که مورد مطالعه ی لویی واندنبرگ، باستان شناس معروف بلژیکی ، در فاصله ی سال های ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۹ قرار گرفته است؛
۴) محدوده ی های تاریخی ِ دامنه های کوه سیوان در بخش حومه ی ایلام که بیشتر مربوط به دوران تاریخی است،از جمله محدوده ی تاریخی گهواره با وسعت ۲ کیلومتر مربع و ده ها آثار دیگر؛
۵) در بسیاری از کتاب های تاریخی به شهر معروف الرز یا رز اشاره شده است که احتمالاً در محل فعلی شهر ایلام قرارداشته است. حفاری های متعددی که در طی ۵۰ سال گذشته در   محدوده ی ایلام توسط افراد سودجو برای کشف اشیای عتیقه انجام شده و اطلاعاتی که در مورد مصالح به کار رفته در بنای این شهر به دست آمده ، حکایت از یک شهر تاریخی دارد  که به مرور ایام، آثار آن از بین رفته است . با توجه به این که بیشتر مورخین اشاره به سه شهر عمده ی صیمره، سیروان و الرز دارند و علاوه بر آن آثار گورستان قدیمی که پیرامون مقبره ی " المهدی بالله "  وجود داشته و نوع تخته سنگ ها ی یک پارچه که چهار طرف مقابر گذشته را در ایلام محصور نموده بود ، حکایت از یک منطقه ی بکر تاریخی داردکه مطالعه و کاوش های جدی تر را می طلبد.


ب - ویژگی های طبیعی (زیبایی های استان)

قسمت عمده ی مساحت استان در محدوده ی کوهستان های سلسله جبال زاگرس قرار گرفته است. دشت های متعدد میان کوهی در محدوده ی کوهستانی و دشت های بزرگ گرمسیری در حاشیه ی غربی و جنوب غربی استان مشرف به جلگه ی بین النهرین و وجود رودهای متعدد در این محدوده و ارتباط و نزدیکی دو عارضه و پدیده ی طبیعی کوه و دشت ، ویژگی خاصی از نظر طبیعی و تاریخی به استان داده است که در رابطه با استعدادهای سیاحتی استان از بُعد تاریخی آن مطالبی به استحضار رساندم اما از نظر استعدادهای سیاحتی نباید منطقه ی بکر طبیعی استان را از نظر دور بداریم . به علت همین ویژگی ها چهار فصل را با تمام مشخصات آن در این استان مشاهده می کنیم که شاید در بیشتر نواحی کشور این پدیده کمتر مشاهده شود.

۱) پوشش جنگلی استان هرچند به علت عوامل مختلف و استفاده ی بی رویه در حال انهدام است ولی سرمایه گذاری برای حفاظت و حراست آن و نیاز به برنامه های منظم و دراز مدت برای ترمیم جنگل ها و بالا بردن سطح فرهنگ عمومی می تواندرونق گذشته ی خود را بازیابد. همان طور که در بعضی سفرنامه ها می خوانیم در گذشته پیدا کردن راه از میان جنگل های انبوه استان کار ساده ای نبوده است ؛

۲) غارهای متعددی در استان وجود دارد که بعضی از این غارها تاریخی است و برخی دیگر از نظر تاریخ طبیعی اهمیت بسزایی دارد. «غار خفاش» و غار بسیار زیبای «بره زرد» در دامنه های کوه سیوان، غار کبیرکوه، غار کول کنی ماژین، غار زینَگان، غار چهل ستون، غار دره دراز و ده ها غار ناشناخته ی دیگر می تواند عامل عمده ی جذب سیاحان به استان باشد؛

۳) دره ها و پشته های زیبا و بسیار جالب و دیدنی شرق و غرب کبیرکوه به طول ۱۶۰ کیلومتر و همچنین بسیاری از کوه های دیگر استان مناظر دل انگیزی را در خود جای داده که می تواند با دامنه و دره های بسیاری از نواحی طبیعی جهان رقابت کند و با نصب تله کابین و دیگر امکانات برای جلب توریست استعداد با ارزش خود را نشان دهد؛

۴) مشاهده ی انواع درختان و گونه های گیاهی و انواع زیبایی های خلقت خصوصاً در فصل بهار هر بیننده ای را به تعجب وا می دارد؛

۵) به علت نزدیکی نواحی سردسیر و گرمسیر در محدوده ی استان در تمام فصول سال برای سیاحان و جهانگردان قابل استفاده است و می توان از امکانات طبیعی آن بهره گرفت.

استعدادهای استان برای امر بسیار مهم ایرانگردی و جهانگردی و توسعه ی توریسم دارای اهمیت است، لذا پیشنهاد می شود برای تحقق این امر خطیر ، فعالیت ها در قالب استان گردی آغاز شود و با توسعه ی فعالیت های استان گردی زمینه و شرایط لازم را برای ایرانگردی به وحود آوریم که خود مقدمه ای  برای جهانگردی خواهد بود .

از جهتی دیگر توسعه ی سیاحت و جهانگردی نیازمند زمینه ی فرهنگی خاص در میان جامعه است. دعوت از استادان  دانشگاه ها، محققان و اندیشمندان و برگزاری همایش های علمی در این زمینه، پوشش خبری و رسانه ای و ... می تواند بستر این فعالیت های فرهنگی باشد .

به منظور یافتن راه حل علمی برای توسعه شبکه ی توریسم در استان فعالیت های زیر می باید مورد توجه قرار گیرد:

۱- تشکیل شورایی از عناصر آگاه و متخصص در امر سیاحتی و جهانگردی از مراجع مسئول استان در جهت اهداف توسعه ی ایرانگردی و جهانگردی و تشکیل کمیسیون های تخصصی به منظور بررسی اهداف، برنامه ؛
۲- تأسیس انجمن توریسم در استان و اقدام به جذب نیروهای علاقه مند به حفظ فرهنگ بومی و توسعه ی فعالیت های فرهنگی و معرفی واحدهای توریستی و انجام تبلیغات منظم و مناسب ؛
۳- هماهنگی ارگان های ذی ربط به منظور حفظ آثار و ابنیه ی تاریخی و مراقبت ویژه از آن ها و هم چنین توسعه ی فعالیت های سازمان حفاظت محیط زیست به منظور جلوگیری از انهدام  جنگل ها، پوشش گیاهی و حیات وحش و حراست از طبیعت زیبای استان؛
۴- تأمین امکانات لازم برای ایجاد پایگاه های توریستی و سیاحتی در مناطق مستعد استان ؛
۵- توسعه ی شبکه راه های ارتباطی در مسیر واحدهای توریستی و اقامتی (تاریخی، طبیعی) .

ایلام امروز؛ آرشیو دیجیتال ایلامیان

عمر سایت: 14سال