بررسی ورزش های بومی و محلی استان ایلام

حبیب الله محمودیان

امروزه جایگاه ورزش و نقش و تاثیر آن بر حیات انسانی بر کسی پوشیده نیست. گرایش به ورزش و انجام بازی های مختلف به دلیل ضرورت و نیاز برای استمرار سلامتی و شادابی انسان در برنامه های روزمره جوامع و اقشار و توده های مختلف مردم از اولویت برخوردار است. از جهتی برخی بازی ها و ورزش ها اثرات مختلف اجتماعی داشته لذا جایگاه سازمانی خاصی در تشکیلات اداری و اجرایی ممالک مختلف پیدا کرده است.
در این مقاله از بازی ها و ورزش های دیرینه و گذشته ی جامعه سخن به میان آمده است، و در این راستا سؤالاتی مطرح می باشد که پاسخ دادن به آن ها در این نوشتار مورد توجه قرار گرفته است؛
- آیا ورزش ها و بازی های رایج در جوامع امروزی ریشه در گذشته دارند؟
- آیا این ورزش ها تحول یافته ی نمونه ورزش های سنتی پیشینیان بوده است؟
- آیا اهداف رایج در هر بازی را در بازی های سنتی هم جستجو کنیم؟

گذشته ی تاریخی ورزش های سنتی

بررسی های تاریخی نشان می دهد ورزش و بازی ، جزء لاینفک زندگی اجتماعی انسان بوده و با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی هر منطقه انواعی از بازی ها و ورزش  رایج بوده که در بسیاری موارد نفوذ و نمود بیشتری در سرزمین های پیرامونی پیدا کرده است. هر چند اطلاعات ما از گذشته اندک است اما این محدود اطلاعات نشانگر توجه مردم و جامعه به ورزش بوده به طوری که عامل عمده ای که موجب تنوع در زندگی و شادابی روحیه ی مردم شده، همانا    بازی ها و ورزش های فردی و جمعی بوده که از گذشته های دور در میان جوامع رواج داشته است. تاریخ یونان و روم نشان می دهد ساکنان اروپا تا چه اندازه به ورزش ها و بازی هایی که جنبه ی گروهی و اجتماعی داشته ، توجه خاصی مبذول می  داشته اند. شهر باستانی المیوس آغاز گر برگزاری المپیادهاست. بازی و ورزش در تاریخ و اساطیر دیگر ملل و از جمله ایران عزیز نیز نمود بسیار داشته است .

ورزش های بومی و محلی ایلام

بررسی و پژوهش های باستان شناسی نشان می دهد که توجه به ورزش ها و بسیاری بازی ها در غرب ایران خصوصا درمیان ساکنان ایلام باستان رایج بوده است. تصاویر برجای مانده از جام ارجان بهبهان نمونه ی بسیار ارزشمندی از الگوهای ورزشی بومی – محلی رایج در میان اقوام ایلامی بوده است.
در این اثر باستانی تصاویری از بازی «قُلان »، که امروزه در میان مردم استان رایج است، نشان داده است و به هرحال می گفت بازی های متعدد ، متنوع و جذابی در گذشته در میان مردم رواج داشته است که متاسفانه به دلیل شرایط زندگی اجتماعی امروزه بسیاری از این بازی ها منسوخ شده است که تلاش برای احیای آن ها به مثابه ی بخشی از هویت ملی ضرورتی اجتناب ناپذیر است.

برخی از این بازی ها عبارت اند از :

  • دال پَلان
  • قُلان در سه نوع : چنگ ، پنجه گیر و آزاد
  • لَنگِران
  • کِلاو رِوانه کی
  • پران
  • زوران
  • چوچِزان در دو نوع
  • کل پر
  • حَبِل کیشان
  • اشتره لوان
  • قطان
  • هفت سنگ
  • جلیه روان
  • اکه آکوتین
  • اسب سواری
  • تیراندازی
  • مله جوره کی
  • جَوزان
  • گَلواز
  • شَش خوان
  • ذره مشتکی
  • چو جنگ
  • هشار هشار ه کی


در زیر چند نمونه از بازی های سنتی را به طور خلاصه معرفی می کنیم:

بازی پلان

این بازی در بین سنین مختلف رایج است و حتی افراد مسن هم برای تنوع این بازی را برگزار می کنند.
آقای علی حسین خسروی پور در مورد ترکیب گروه و نحوه بازی پلان که از جمله بازی های جمعی سنتی است ، می گوید:
علاقه مندان به این بازی به دو گروه سه نفره تقسیم می شوند و یکی هم از میان جمع به عنوان داور انتخاب می گردد. داور بقیه ی قرعه گروه اول و دوم را معین می کند، و سپس زمینی مسطح و هموار به طول حدواً ۴۰ و عرض ۳ تا ۴ متر در نظر می گیرد و در دو سر یک خط مستقیم در دو دسته ی سه تایی سنگ هایی تخت به صورت ایستاده و بدون تکیه گاه به ارتفاع ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر نصب می کند . در هر طرف، فاصله ی سنگ ها بین ۱ تا ۵/۱ متر تعیین می شود و هنگام بازی افراد دو گروه نباید از سنگ اول جلوتر بروند . به قید قرعه یکی از تیم ها بازی را شروع می کند. رایج ترین نوع قرعه " ته ره و هشکه " یعنی تر و خشک است . بدین شکل که یک طرف سنگِ تخت کوچکی را تر و به هوا پرتاب می کنند و هر یک از تیم ها یک طرف قرعه ( تر یا خشک ) را انتخاب می کنند و قرار گرفتن طرف تر یا خشک سنگ بر زمین و نوع انتخاب ، شروع کننده ی بازی را تعیین می کند .
ابتدا هر یک از افراد گروه اجازه ی پرتاب یک سنگ به طرف سنگ های طرف مقابل را دارند و در ازای خواباندن هر یک از  سنگ ها ی ایستاده ی حریف، اجازه ی پرتاب یک سنگ دیگر را می یابند . چنان چه در نوبت اول تیمی نتوان کل سنگ ها ی حریف را بخواباند ، تیم مقابل بازی را با همان شرایط ادامه می دهد .    

بازی قلان

قلان از جمله بازی های سنتی جاذب و دلپذیر است که موجبات شادابی بازیکنان و تماشاچیان را فراهم می سارد . این بازی معمولاً هنگام رفتن به طبیعت خصوصاً در فصل بهار انجام می شود. در این بازی دو گروه با نام های خاص تشکیل می شود و با انتخاب یک نفر سرپرست یا مربی در محدوده ی زمینی که آن را خط کشی کرده اند به بازی اقدام می کنند.
باید گفت که دو نوع بازی انجام می گیرد ؛یک : یا به صورت دونفره و مبارزه ی تن به تن ، و یا به صورت جمعی . حال اگر تن به تن باشد دو نفر از هردو گروه وارد دایره ی میدان بازی  می شوند و اقدام به مبارزه می کنند. هرکدام نتواند تعادل خود را حفظ کند و بر زمین بیفتد ، بازنده است و شخص  برنده اگر توان و خستگی لازم ندارد می تواند مجدد با حریف دیگری روبه رو شود . این مبارزه تا آخرین نفر هر گروه ادامه دارد.
دو بازیگر در حالی که هر کدام یک پای خود را به هوا بلند کرده اند و با یک دست از پشت گرفته اند ،  با شانه های خود به  شانه ی حریف ضربه می زنند تا تعادل حریف را به هم بزنند و هر ضربه ای جز این، خلاف محسوب شده  و باعث اخراج از بازی می گردد .

بازی لنگران

 از جمله بازی های مهیج  بومی ایلام  ، بازی لنگران است که هنگام تجمع چند خانواده برای تنوع و شادابی جمع آن را برگزار می کنند. این بازی سرعت، دقت و تیزهوشی و هوشیاری خاصی را می طلبد که معمولا بازیکنان زبده ی این بازی را انجام می دهند.
در این رشته از بازی های سنتی بازیکنان به دو گروه تقسیم می شوند و در زمینی که قبلاً خط کشی نموده اند ، این بازی را انجام می دهند. مقرارات و ظرافت های خاصی در این بازی وجود دارد که بیان و ذکر آن از حوصله ی این مقاله خارج است.

 

ورزش های باستانی

 شاخص ترین ورزش های سنتی رایج در استان ، مجموعه ورزش های باستانی در گود  زورخانه ای است که در اکثر شهرهای کشورمان رایج است و در استان ایلام نیز نسل به نسل با قداست خاصی برگزار شده و علاقه مندان زیادی را به خود جذب نموده است.

خلاصه و پیشنهاد

  • ورزش های متعددی در میان ساکنان غرب ایران خصوصا محدوده ی استان ایلام رایج بوده که برخی از آن ها تا به امروز باقی مانده و بسیاری از آن ها نیز فراموش شده است که در این زمینه پیشنهاد می شود:
  • کمیته ی ورزش های بومی – محلی در استان مورد حمایت بیشتر مسئولان قرار گیرد و با برنامه ریزی ها و انجام طرح های پژوهشی در مورد حفظ و احیای آن ها تلاش گردد؛
  • رسانه های گروهی بخشی از برنامه های ورزشی خود را به گسترش فرهنگ ورزش بومی- محلی اختصاص دهند، چون عامل تحرک و تحول در این زمینه رسانه ها خواهند بود؛
  • سازمان تربیت بدنی انجام طرح و برنامه های علمی را برای توسعه و ترویج این بازی ها هموار سازند ، چراکه سازمان مجری و مسئول در این راستا خواهد بود.
    و در پایان انتظار می رود مردم با فرهنگ و علاقه مند به ورزش های تمدنی ، رواج دهنده و مبلغ ورزش ها و بازی های سنتی در بین جوانان و دیگر اقشار باشند.

ایلام امروز؛ آرشیو دیجیتال ایلامیان

عمر سایت: 14سال